Ja! Je hebt de knoop doorgehakt. Je hebt er lang over nagedacht en nu heb je besloten dat je een Pikler driehoek wilt kopen. Of misschien ben je nog in de oriënterende fase en zit je nog te dubben of je er één zal aanschaffen. Is een Pikler driehoek zijn geld waard? En op welke punten moet je letten om een kwalitatief goede Pikler driehoek te kiezen?

Direct naar:
1. Is een Pikler driehoek zijn geld waard?
2. Acht punten om op te letten voordat je een Pikler driehoek koopt
3. Mijn favoriete Pikler driehoeken

In dit artikel krijg je antwoord op deze vragen. Wat je leest is mijn persoonlijke mening. Deze is gebaseerd op mijn expertise op het vlak van de Pikler pedagogiek en kennis op het gebied van vormgeving. Ik ben niet persoonlijk aan de merken verbonden en ik ontvang geen geld voor mijn aanbevelingen. Daarnaast is het belangrijk om te weten dat ik niet alle driehoeken fysiek in mijn handen heb gehad, maar puur heb gekeken naar de informatie die online beschikbaar is.

Is een Pikler driehoek zijn geld waard?

Dit hangt ervan af hoe oud je kinderen zijn. Een Pikler driehoek is de moeite waard om aan te schaffen voor kinderen in de leeftijd van 9 maanden tot 6 à 7 jaar oud. Dat wil niet zeggen dat oudere kinderen er niet meer op zullen spelen, maar zij zullen er wel minder door worden uitgedaagd.

Een Pikler driehoek is van meerwaarde in een speelomgeving waar geen of weinig klimobjecten zijn. Klimmen is een natuurlijke behoefte voor opgroeiende kinderen. Een Pikler driehoek in huis scheelt heel wat geklauter op de bank. Je kan een Pikler driehoek aanvullen met een plank die je aan één van de spijlen kan vastzetten. Daarmee kunnen kinderen oefenen om een helling te beklimmen en natuurlijk kunnen ze het ook als glijbaan gebruiken.

De Pikler driehoek is een fantastisch ontwerp waar kinderen zich motorisch mee kunnen ontwikkelen; zoals hun gevoel voor balans mee kunnen oefenen, de eigen grenzen kunnen verkennen en op een leeftijdsadequate manier risico's leren inschatten. Maar de driehoek is ook ondersteunend voor verschillende soorten spel, zoals fantasiespel wanneer het met een lap erover tot een hutje wordt omgebouwd of zien hoe zwaartekracht werkt door auto's van de glijplank te laten rollen.

De Pikler driehoek in het gebruik

Een baby die niet aangemoedigd wordt en vrij heeft kunnen bewegen zal eerst heel voorzichtig kennismaken met de Pikler driehoek. Hij trekt zich er aan op, kruipt er eens onderdoor en na een poosje zet hij eens een voet op de eerste spijl. Wat later verplaatst hij zijn gewicht op die voet en zet er misschien wel zijn tweede voet bij. Het zijn hele korte momenten dat hij zich bezig houdt met de driehoek. Zodra hij zich zekerder voelt in deze situatie zal hij hoger gaan klimmen, nog een paar spijlen erbij nemen en weer naar beneden bewegen. Steeds opnieuw totdat het behendig, soepel en zeker gaat. Misschien zal hij ook eens zijn benen door één van de openingen brengen en op een spijl gaan zitten, terwijl hij zich vasthoudt aan de hoger gelegen spijlen. Wanneer hij er aan toe is zal hij over de bovenste spijl klimmen. Dit is een complexe beweging waarbij hij zich vasthoudt aan de bovenste spijl en zijn voeten en lichaam zich moet draaien ten opzichte van de spijlen om er overheen te kunnen stappen. Wanneer hij er eenmaal overheen is, moet hij zich nog eenmaal draaien, maar het afdalen is weer eenvoudig, want daar heeft hij al voldoende ervaring mee opgedaan.

Als je baby of peuter de Pikler driehoek nog aan het ontdekken is, kan je de glijplank op één van de onderste spijlen plaatsen of simpelweg nog niet introduceren, totdat je merkt dat je kindje alle mogelijkheden tot klimmen heeft onderzocht en zich meester heeft gemaakt. De glijplank vormt dan weer een nieuwe uitdaging en biedt andere mogelijkheden tot spelen. Als de Pikler driehoek in huis komt wanneer je kinderen al wat ouder zijn dan kan je de glijplank er wel al gelijk mee combineren.  

Acht punten om op te letten voordat je een Pikler driehoek koopt

1. Houtsoort

Niet elke Pikler driehoek is van hetzelfde hout gesneden. Het is daarom wel belangrijk om de voor en nadelen van de meestvoorkomende houtsoorten te kennen waar ze van gemaakt worden.

• Massief beukenhout
  Beuken komt veelvuldig voor in Europa en is een niet bedreigde boomsoort. Het hout is sterk, hard en splintervrij. Het wordt veel gebruikt voor kwaliteitsspeelgoed zoals bijvoorbeeld de Brio treinbaan. Hier kan je een kort filmpje zien over het verschil tussen dennen, beuken en eikenhout. Een nadeel van massief hout is dat het rekt en krimpt o.i.v. de temperatuur en luchtvochtigheid. Maar deze werking is niet nadelig op te merken in het gebruik van de Pikler driehoek.
• Berken multiplex
  Multiplex is plaatmateriaal dat wordt gemaakt door dunne houtlagen in verschillende richtingen met elkaar te verlijmen. Multiplex vertoont minder werking dan massief hout. Een nadeel is dat er lijm in het product is verwerkt. De meeste Europeese makers zullen een multiplex kiezen waarbij gebruik wordt gemaakt van een veilige lijmsoort voor kinderen. Om hiervan zeker te zijn kan je de makers contacteren.
• Massief Essenhout
  Essenhout wordt veelvuldig toegepast voor het maken van turntoestellen zoals rekstokken, ringen en bogen. Deze toestellen komen onder hoge druk te staan wanneer er een lichaamsgewicht aan hangt en op beweegt. Essenhout is zeer buigzaam, geeft mee en breekt niet wanneer er op eens veel stress op komt.

2. Afwerking

Er is een verschil tussen de driehoeken in de keuze waarmee het hout is afgewerkt. Sommige makers zijn expliciet en laten weten waarmee het hout is afgewerkt en anderen zeggen simpelweg bijvoorbeeld 'watergedragen transparante lak'. Veel Pikler driehoeken zijn behandeld met (lijn)olie. Dit beschermd het hout en trekt in. Het geeft een matte uitstraling en het hout blijft nog enigszins stroef. Maar voor een optimaal behoud moet je ook zelf olie aanbrengen om de zoveel tijd. Dit hoef je niet te doen als de driehoek is behandeld met lak. Lak trekt niet in het hout, maar vormt een laagje bovenop het hout. Hierdoor is het ietsje gladder.

3. Uitstekende onderdelen

Het is wel handig wanneer je de driehoek kan opklappen. Je hebt misschien niet de mogelijkheid om hem altijd opgeklapt in de speelruimte te hebben staan. Het mechaniek waarop een Pikler driehoek opgeklapt kan worden verschilt nogal. Ik ben zelf geen voorstander van de draaiknop die aan de buitenzijde van de driehoek is verwerkt. Deze knop steekt uit en daar zou kleding aan kunnen blijven hangen, vooral een jurk, rok of wijde trui. In het gebruik zal het misschien niet vaak voorkomen. Maar zelf zou ik voor een driehoek kiezen die geen draaiknop heeft om het gevaar dat een kledingstuk blijft haken volledig uit te sluiten.

4. Opklapmechanisme

Zoals ik net al schreef verschilt het opklapmechanisme tussen de driehoeken onderling. Sommige driehoeken zijn wel opklapbaar, maar alleen als je eerst de inbussleutel ter hand hebt genomen. Als het belangrijk is dat je makkelijk en snel de driehoek moet kunnen opklappen moet je goed kijken naar de wijze waarop dit in z'n werk gaat.

5. Verlijmd of geschroefd

Sommige Pikler driehoeken komen gemonteerd geleverd en anderen moet je nog in elkaar zetten. Soms zijn de spijlen verlijmd, soms geschroefd, en soms is beide toegepast. Persoonlijk vind ik een verlijmde verbinding mooier omdat je dan geen schroeven aan de buitenkant ziet. Een verlijmde Pikler driehoek komt al gemonteerd geleverd.

6. Constructie

Er bestaan Pikler driehoeken die afwijken van het originele ontwerp en waarbij de driehoek op drie of meer punten kan scharnieren. Op deze manier kan je de driehoek in de vorm van een huisje neerzetten of een W-vorm kiezen. Op het eerste gezicht lijkt dit alleen maar een voordeel; want er is meer variatie mogelijk in het uiterlijk en daardoor zeker toch ook meer variatie in de manier waarop het gebruikt kan worden? In dit geval hang ik toch stellig de 'minder = meer' mening aan. Waarom is dat?

Wat betreft het fantasiespel zie ik niet in dat de vorm van een huisje het spel of kind meer dient dan de vorm van een tent. En qua klimmen is de W-vorm geen toevoeging. De uitdaging zit hem in het draaien van het lichaam ten opzichte van de spijlen, maar niet in het feit dat je kind dit twee keer moet doen in dezelfde klim.

Maar wat is dan het nadeel van een driehoek die op meerdere punten kan scharnieren? De constructie is op een scharnierend punt altijd zwakker in vergelijking met een rechte plank. Er zijn simpelweg meer onderdelen waar iets mee kan gaan mankeren op den duur. Ook verspringt de 'zijplank' en dit geeft weer een uitstekend oppervlak waar iets aan kan blijven haken.

7. Spijlen

Let op de diameter van de spijlen. Om een hele dikke spijl kan je baby zijn hand niet volledig klemmen. Vaak omsluiten baby's de spijl nog niet met hun duim aan de onderkant. Als de spijl een grote diameter heeft, zou de hand iets makkelijker kunnen wegglijden.

Er bestaan driehoeken met twee spijlen bovenin. Een kind kan dan de twee verschillende spijlen beetpakken wanneer hij er overheen klimt en is iets stabieler omdat ze net wat van elkaar af staan. Het nadeel is weer dat als er twee spijlen bovenin zijn een kind kan gaan staan op de driehoek. Dit kan gevaren opleveren voor je kind, omdat het vrij hoog is. Ook wil je misschien niet dat ze van die hoogte gaan springen en dat wordt vergemakkelijkt door de constructie met twee spijlen bovenin.

Let goed op de stand van de spijlen. Als je aan het klimmen bent wordt er in je hersenen een beeld gemaakt van die ervaring en er volgt een verwachting dat de stand van de spijlen hetzelfde blijft. Er zijn driehoeken waarbij de bovenste spijl verspringt ten opzichte van de lijn waarin de andere spijlen staan. Dit is niet ideaal voor beginnende klimmers, maar ook voor ervaren klimmers voelt het minder fijn dan als de spijlen in dezelfde lijn hadden gestaan. Om dezelfde reden is het heel belangrijk dat de eerste spijl dezelfde afstand van de grond heeft als de afstand tussen de spijlen onderling. Wanneer je de eerste stap neemt, registreren je hersenen de afstand en zij verwachten om diezelfde beweging voort te zetten met de volgende spijlen. Het werkt verstorend wanneer die afstand niet consistent is.

8. Maat

Let op de maat die je wilt aanschaffen. Er zijn kleine driehoeken die voor jonge kinderen erg fijn zijn. Je kan dan de plank bovenin plaatsen en het is dan geen stijle glijbaan. Er zijn ook grotere driehoeken die voor jonge en oudere kinderen gebruikt kunnen worden. Vaak zet je dan de plank lager om te glijden, maar dan moet je kindje wel over de driehoek klimmen of halverwege overstappen van de spijlen naar de plank om te glijden. Dit is een complexe beweging en nog lastig voor beginners.

Een normale hoogte is tussen 70 en 80 cm hoog. Maar er zijn ook Pikler driehoeken te koop met een hoogte van 120 cm. De extra hoogte vormt niet veel meerwaarde voor het klimmen omdat de beweging hetzelfde blijft, maar het maakt het wel iets gevaarlijker. Ik raad om die reden het niet aan een extra hoge driehoek te kiezen. Maar als je kinderen allemaal ouder zijn, zou je het misschien wel kunnen overwegen.

Mijn favoriete Pikler driehoeken

Na dit hele verhaal wil je misschien wel weten welke Pikler driehoek ik zou kiezen? Ik heb deze vijf driehoeken geselecteerd op basis van de vereiste die ik er aan stel, namelijk:

• een houtsoort die niet snel splintert en sterk is
• een afwerking die ecologisch is
• geen uitstekende onderdelen
• de juiste afstand van de spijlen
• één spijl bovenin
• opklapbaar

Deze Pikler driehoeken zijn zeer vergelijkbaar. Ze zijn allemaal ecologisch geproduceerd, opklapbaar en ze hebben geen uitstekende onderdelen aan de buitenzijde van de driehoek. De stand van de spijlen is hetzelfde en er is één spijl bovenin. De makers Martin Plackner, Ehrenkind en Klapperspecht hebben de driehoek gemaakt van massief beukenhout. De driehoek van Goldrabe is van berken multiplex, terwijl Basisgemeinde heeft gekozen voor essenhout. Deze is echter wel prijziger. Maar als het een zakelijke aanschaf is kan je via speelgoedwinkel De Vlinder wel de btw terug krijgen. De driehoek Ehrenkind moet je zelf nog in elkaar zetten, terwijl Martin Plackner, Klapperspecht, Goldrabe en Basisgemeinde een gemonteerd exemplaar leveren. Het monteren is niet heel ingewikkeld. Als je wel eens een Ikea meubel in elkaar hebt gezet dan kan je dit ook.

Ik heb uitgebreid onderzoek gedaan naar verschillende makers van Pikler driehoeken. Ik heb ook naar de volgende merken gekeken (in alfabetische volgorde):
Architoyz, Costway, Ettetete, Happy Moon Climber, Holzspielzeug Peitz, Home for Dreams, Juupi shop, Kids-F (kleine driehoek wel, grote niet), Maschenmax, Sawdust & Rainbows, Simre, Triclimb, Rinagym, Upa, Woodwork AC, Wood and Hearts, Wood Craft Concept. Deze driehoeken heb ik niet in mijn lijst opgenomen omdat er of iets aan de buitenzijde uitstak, of er waren twee spijlen bovenin, of de spijlen staan niet in één lijn, of de spijlen hebben niet consistent dezelfde afstand van elkaar, of de houtsoort is te zacht.

Er zijn drie merken die ik niet heb opgenomen in mijn lijstje, maar wiens driehoeken bijna voldoen aan mijn eisen. Dat zijn de driehoeken van Brubi, Moontech en Vita Arch. Brubi onderscheidt zich van de andere driehoeken doordat het in meerdere standen te monteren is en zelfs helemaal opengeklapt kan worden tot een klassiek Zweeds klimrek. Een mogelijk nadeel is wel dat je een inbussleutel nodig hebt om hem op te klappen.

En als je zelf handig bent, dan kan je met deze instructies ook zelf een Pikler driehoek maken.

Het vraagt heel wat van een opvoeder om in het hier en nu te zijn met een baby. Om om te schakelen van het haastige leven, waarin de dagen propvol zijn met activiteiten en we het altijd druk hebben. Ik merkte deze omschakeling het sterkst toen ik voor het eerst moeder werd. In mijn pre-moeder leven volgde jarenlang de ene deadline na de andere zich op en kwam ik weinig tot rust. Zo was de situatie tot vlak voor de bevalling aan toe.

Misschien was het wel die mentaliteit, waarin ik gewend was om naar hoogtepunten toe te leven, waardoor mijn focus gecentreerd was rondom de mijlpalen in de bewegingsontwikkeling van mijn baby. Of misschien lag de nadruk hier ook wel op door opmerkingen van anderen, zoals "Kan hij al zitten?" of "Het duurt niet lang meer of hij kan kruipen."  

Maar door steeds te denken aan wat er zou gaan komen, ontging mij wat er op dit moment zich voor mijn ogen afspeelde. Dat waren de niet zo spectaculaire kleine stapjes die mijn baby elke dag weer nam. Het is niet zozeer het tempo dat belangrijk is, maar de kwaliteit; de kwaliteit van het spel, van de beweging, van de relatie tussen verzorger en kind.

Ouders en professionals die wachten op de volgende en volgende 'prestatie' missen helaas de wonderbaarlijke kleine veranderingen die de hele tijd plaatsvinden.
Magda Gerber in 'Dear Parent: Caring for Infants with Respect'

De naam In Their Own Time heeft voor mij veel betekenis. Ik koos het omdat het staat voor de tijd, rust en ruimte die we kunnen geven door te waarderen waar het kind nu is. Om werkelijk te zien wat er zich op dit moment voor onze ogen afspeelt.

In een eigen flow

Een kind die 'in zijn eigen tijd is', is in een eigen flow. Hij is bij zichzelf, volgt zijn eigen interesses en ideeën op. Ik denk dat deze staat van zijn heel belangrijk is voor de persoonlijke ontwikkeling van (mijn) kinderen. Daar leren ze zichzelf kennen, vinden ze hun kwaliteiten en levensvreugde. Als ik zo'n mooi geconcentreerd spelmoment zie, probeer ik het zo min mogelijk te verstoren. Bijna alle opmerkingen of handelingen kunnen wachten. Dit moment is kostbaar.

Vertrouwen in het leerproces

Een baby bezit zelf de mogelijkheid om te leren. Dit proces verloopt het beste als ik het ongemoeid laat en vertrouw dat hij alles al in huis heeft wat hiervoor nodig is. Als ouder van een baby, hoef ik niet te onderwijzen. Als ik mezelf ervan weerhou om iets voor te doen, bijvoorbeeld hoe blokken te stapelen, dan geef ik mijn baby het plezier om dit zelf te ontdekken in zijn eigen tijd. Dit geeft hem niet alleen blijdschap over de ontdekking, maar ook zelfvertrouwen. Als ik het als mijn taak zie om mijn kind fysiek in posities te brengen, dan kan ik daarmee onbedoeld de natuurlijke bewegingsontwikkeling verstoren.

Eerder is niet beter

Er is geen haast. Hij zal niet beter zitten of beter lopen omdat hij het eerder dan een ander is gaan doen. Hij zal het leren in zijn eigen tijd. De bewegingsontwikkeling van een kind verloopt in een eigen ritme dat passend is bij zijn fysieke en mentale ontwikkeling. Hij kan pas de volgende stap nemen wanneer hij op het idee komt dat te doen en zijn spieren sterk genoeg zijn om het gewicht van zijn lichaam te dragen. In sommige families komen rugklachten voor, in andere families weer hypertonie. De aanleg is genetisch bepaald en dit heeft invloed op de bewegingsontwikkeling. Er zijn grote onderlinge verschillen wanneer kinderen een bepaalde mijlpaal behalen als ze vrij hebben kunnen bewegen. Het mooie is dat als een baby niet in posities wordt gebracht en de bewegingsontwikkeling in een eigen ritme kan verlopen, dat de baby precies dat zal oefenen wat nodig is om juist die aspecten te versterken die nodig zijn om te compenseren voor de lichamelijke erfenis of het soms zelfs helemaal kan overkomen.

Het gaat helemaal niet om de vraag hoe we een baby via de een of andere kunstmatig geconstrueerde, slim uitgedachte, gecompliceerde oplossing als turnen of gymnastiek 'leren' zich juist en goed te bewegen. Het gaat er eenvoudig om de baby de mogelijkheid te bieden, of hem die niet te ontzeggen, zich te bewegen in overeenstemming met zijn aanleg.
Emmi Pikler in 'Peaceful Babies, Contented Mothers' geschreven in 1940

De naam In Their Own Time fungeert voor mij als een mentale kapstok.

• Het herinnert mij er aan om de rust te vinden om in het nu aanwezig te zijn. Daar waar mijn kind ook is.
• Het herinnert mij er aan om niet te focussen op bewegingsmijlpalen, maar te waarderen wat mijn kind al kan.
• Het herinnert mij er aan om de activiteiten van mijn kind niet te stimuleren of te sturen door aanmoedigende opmerkingen.
• Het herinnert mij er aan om ruimte te geven voor de eigen ontdekkingen van mijn kind en mezelf te weerhouden om ongevraagd voor te doen.
• Het herinnert mij er aan om te accepteren waar mijn kind nu is. Er hangen geen verwachtingen in de lucht waar hij aan moet voldoen.
• Het herinnert mij er aan om te vertrouwen in de competenties van mijn kind.
• Het herinnert mij er aan om voorzichtig te zijn wanneer ik de activiteit van mijn kind onderbreek.
• Het herinnert mij er aan om mezelf te oefenen in het observeren van mijn kind.

Door nauwkeurig toe te zien op onze baby's, door ze te laten doen wat ze kunnen, door onszelf ervan te weerhouden ze te vaak te redden, door te wachten en te wachten en te wachten, door minimale hulp te bieden wanneer ze het echt nodig hebben, laten we onze baby's leren en groeien in hun eigen tijd en op hun eigen manier. - Magda Gerber

Voor sommigen is het van nature makkelijker om te vertrouwen op de competenties van hun kind. Voor mij is het een proces geweest, waarin ik leerde om los te laten en ook in te zien op welke gebieden ik een taak heb in de begeleiding van mijn kind(eren) en waar het beter is om een stap terug te doen zodat ze het zelf kunnen ontdekken. Als dit voor jou ook geldt, dan kan de zin In Their Own Time misschien voor jou ook een mentale kapstok zijn en je helpen herinneren aan de visie die je hebt over de opvoeding en begeleiding van je kinderen.

Verder lezen:

The development of movement - Stages door Emmi Pikler

Moving with Pleasure from the Beginning door Agnes Szanto-Feder
In dit boek staat een quote van Emmi Pikler die ik passend vind bij het onderwerp van deze blogpost. Ze schrijft:

"Why can we not let a child develop according to their own laws? Is it not strange that a child is always forced to do something different from what he would like to? When they are lying on their back, we turn them onto their tummy; when they are on their tummy, we make them sit up or stand up; when they are already standing, we make them take steps, etc. And then, when we realize that their posture is bad in the sitting or standing position, we get desperate... We take them to a physiotherapist for two to three hours per week, where they have to perform the same movements in the form of exercises—that they were prevented from doing earlier: playing on their back and their stomach on a solid surface; stretching, rolling around, crawling on all fours, etc. If we had not restrained all of this before, and we had not forced them to do other things, they could have had a chance to practice all these movements not just for a few hours, but for months, and would definitely have mastered them better and more confidently. So it is better if we—as adults—do not teach the child to move. Simply give them the necessary space and let them do their own thing! How simple this would be...and it would not only be beneficial for them, they would find pleasure in it!"

De Pikler giraffe is een uitstekend eerste speeltje. Wanneer het staat, is het hoger en makkelijker te zien voor een baby die op zijn rug ligt. Plaats het naast je baby en hij zal rollen op zijn zij en zich strekken om bij het speeltje te kunnen komen. Het is licht en zacht, waardoor het goed op te pakken is voor kindjes die hier nog mee oefenen. Als het per ongeluk valt, zal je baby zich niet bezeren.

Als baby's ouder worden krijgen ze interesse in de kleine details van de kop; de ogen, oren en hoorns. Deze prikkelen de fijne motoriek en stimuleren de pincetgreep.

Als je meerdere giraffes maakt in verschillende stofjes kunnen baby’s de overeenkomsten en verschillen tussen de knuffeldieren gaan ontdekken.

Geschiedenis van de Pikler giraffe

Een Pikler giraffe is een simpele knuffel die zijn oorsprong heeft in het kindertehuis Lóczy. Het tehuis werd als eerste gerund door kinderarts Emmi Pikler. Zij kon daar haar pedagogische visie verder uitbouwen en toepassen in een professionele setting. Emmi Pikler heeft diverse speel- en klimmaterialen bedacht die aansluiten bij de ontwikkeling en speelbehoeftes van baby’s en jonge kinderen.

Er was een naaiatelier verbonden aan Lóczy waar slaapzakken, kleding en speciale stroeve slofjes voor de kinderen werden gemaakt die voldeden aan de eisen voor vrije bewegingsontwikkeling. Uit het naaiatelier kwamen ook eenvoudige maar goede speeltjes zoals deze schattige giraffe.

Het patroon

Ik heb een PDF gemaakt met een stap voor stap instructie die je kan volgen om zelf een Pikler giraffe te naaien. Er is een foto van elke stap met tekst en uitleg, zodat het ook goed te volgen is als je een beginnend naai(st)er bent. De PDF is in het Nederlands. Uiteraard zit er ook een patroon bij die je over kan nemen op patroonpapier of direct uit kan knippen van het papier dat uit de printer rolt.

Klik de onderstaande link om het PDF patroon te downloaden via Gumroad. Het patroon is gratis. In de box Name a fair price, vul je het bedrag 0 in.

Je ontvangt daarna ook mijn nieuwsbrief waarin ik inhoudelijke artikelen deel over respectvol ouderschap, zelfstandige bewegingsontwikkeling, vrij spel, zelfgestuurd leren en DIY projecten die hierbij aansluiten. Je kan je ten alle tijden uitschrijven onderaan de nieuwsbrief indien je die niet wenst te ontvangen.

Als je kijkt naar hoe een baby leert, dan valt het op dat hij als een onderzoeker te werk gaat en dat hij leert van zijn experimenten. Vaak ontstaat een ontdekking per toeval. Maar een baby is opmerkzaam en probeert daarna het toeval bewust te herhalen. Een baby raakt spontaan een voorwerp aan en veroorzaakt daarmee een geluid of een beweging. Wanneer je een baby bezig ziet lijkt het wel of hij een hypothese in zijn hoofd krijgt, meestal ingegeven door een toevallige gebeurtenis, die hij vervolgens gaat testen door zijn experimenten. Hij ontdekt dat er een relatie is tussen zijn eigen gedrag en het effect daarvan op de omgeving. De activiteit die hij kiest is zelfgekozen en intrinsiek gemotiveerd.

Een voorbeeld van een observatie van een spelmoment van een 8 maanden oude baby: Terwijl hij op zijn zij ligt tilt hij behendig met één hand een mandje met ringen op. Hij rolt op zijn rug en bekijkt het mandje van onderaf. Tijdens dit onderzoek houdt hij het mandje wat schuin en er rolt een ring over de rand. Dit lijkt hem te verassen. Hij begint het mandje met beide handen te schudden en er valt nog een ring over de rand die op de grond terecht komt en weg rolt. Nu gaat hij harder schudden tot de zes overgebleven ringen allemaal uit het mandje zijn gerold. Hij blijft het mandje schudden en merkt op dat er geen ringen meer uitrollen. Zijn hoofd draait naar de zijkant en zijn aandacht verschuift naar de ringen die nu om hem heen liggen. Hij draait op zijn buik en neemt een ring in zijn hand waar hij mee op de vloer klopt. Er klinkt een hard geluid. Vervolgens tikt hij er mee tegen het mandje en de muur. Op het mandje klinkt het geluid zacht en op de muur weer harder, maar het is wel anders dan het geluid van de houten ring op de houten vloer.

Kinderen verzamelen informatie en leren nieuwe vaardigheden door middel van exploratie. Ze gebruiken hun sensomotorische competenties om hun sociale en fysieke omgeving waar te nemen en erop te reageren. Door de omgeving te onderzoeken en te ervaren hoe je objecten kunt manipuleren, ontdekt een kind nieuwe handelingsmogelijkheden en ontwikkelt complexere vaardigheden.

Ine van Liempd - Exploring childcare spaces, young children’s exploration of the indoor play space in center-based childcare

Tijdens dit leren van het kind is de belangrijkste taak van de volwassene om kennis te hebben van de cognitieve ontwikkeling en het daarbij horende spel. Dan kan de omgeving worden ingericht met passende materialen die het leren faciliteren en waar het kind zelf tot ontdekkingen kan komen.

De derde pedagoog

Er zijn drie facetten die een belangrijke rol vervullen bij het leren, dat zijn andere kinderen, volwassenen en de omgeving. Een leermoment kan ontstaan vanuit een innerlijke drijfveer, in contact met andere kinderen en volwassenen, en door stimulerende materialen in een uitnodigende omgeving. In de visie van Reggio Emilia wordt de omgeving, en de materialen waarmee deze is ingericht, de derde pedagoog genoemd.

De eerste pedagoog zijn de kinderen zelf, ze leren van en met elkaar.

De tweede pedagoog zijn de volwassenen, zij leven voor en zijn zodoende een rolmodel. Maar zij (be)leven ook mee samen met de kinderen.

De derde pedagoog is de ruimte en het materiaal. Een zorgvuldig ingerichte ruimte stimuleert het ontdekkend leren, het experimenteren, het fantasiespel en het opzoeken van grenzen, bij jezelf en met elkaar. De drie pedagogen beïnvloeden elkaar wederzijds en zorgen samen voor een leeromgeving waar kinderen zich veelzijdig kunnen ontwikkelen.

Intrinsieke motivatie

In het eerste levensjaar van een baby leert hij zijn handen gebruiken en coördineren, materiële eigenschappen van voorwerpen kennen; niet alleen hoe je een voorwerp oppakt en de manier waarop hij zijn handen voorbereidt maar ook het inschatten van gewichten van voorwerpen en weten dat iets van stof en rubber flexibel is en een object van hout of metaal z'n vorm behoudt. Hij komt van de horizontale rugligging in de verticale staande positie en heeft daarmee zijn lichaamsgewicht naar een heel klein oppervlak verplaatst: de voetzolen. Nu rest hem nog om de balans te verdelen van de ene voet naar de andere zodat hij zijn eerste stappen kan gaan nemen. Rond 12 maanden oud ontdekt hij holle vormen zoals een beker en dat sommige materialen er in passen en andere weer niet. Meerdere bekers bij elkaar kunnen worden opgestapeld of in een rijtje naast elkaar gezet worden. Dit is het begin van bouwen en logisch denken. Op het gebied van taal heeft de baby geleerd om individuele woorden te herkennen uit een een gesproken zin. Hij kent de betekenis van een aantal simpele woorden zoals 'Hond', 'Dag!' en 'Nee'.

In dit eerste jaar heeft hij een immense kennis opgedaan die is opgebouwd uit fysiek ervaringen en observaties van zijn (sociale) leefomgeving. De drijfveer om te spelen, te bewegen en te ontdekken komt vanuit de baby zelf en zijn interesse om de wereld om hem heen te leren kennen. Deze drijfveer is ontzettend groot en is zelfs van levensbelang. Het is evolutionair gezien belangrijk voor een baby om kennis te vergaren van zijn directe leefomgeving om zijn succes en overlevingskansen te vergroten.

Deze motivatie om te willen leren en ervaren blijft een kind behouden ook na de kleuterleeftijd. Het zelf gestuurd leren van oudere kinderen verloopt volgens dezelfde principes. Ook zij leren vanuit een intrinsieke impuls. Er is alleen tussen kinderen onderling, een grotere diversiteit in de interessegebieden, talenten en competenties. Bijgestaan door volwassenen met kennis van de leer- en spelontwikkeling van kinderen kunnen de condities worden gecreëerd waarin kinderen zelf hun leerweg kiezen. Het team van volwassenen omspant samen een divers kennisgebied die de verschillen in interesses van de kinderen onderling ondersteunen.

Inrichting van de leeromgeving

In deze visie waarbij de impuls om iets te willen leren uit het kind komt, speelt de inrichting van de schoolomgeving en de keuze van de materialen een cruciale rol. De omgeving en de voorwerpen moeten prikkelen en nieuwsgierig maken zodat het kinderen kan ondersteunen in hun eigen onderzoek en leerweg. Het is de derde pedagoog.  

Dit concept is voor jonge kinderen heel mooi uitgewerkt binnen Reggio Emilia. Maar hoe kan zo'n omgeving er uit zien voor oudere kinderen? Voor de inrichting van deze klaslokalen ben ik uitgegaan van het spelende leren. Er zijn veel open eind materialen waar mee gespeeld en gebouwd kan worden. Hiermee wordt gelijktijdig de fijne motoriek vergroot, het biedt ruimtelijk en wiskundig inzicht en er kan natuurkundige kennis verkregen worden. Ook is er veel ruimte voor sensorisch spel waar kinderen vaak van tot rust komen en rollenspel waarin ervaringen verwerkt kunnen worden en de sociale vaardigheden aan bod komen.

Ruimte voor kinderen van 4 tot 7 jaar

Bouwlab voor kinderen van 4 - 12 jaar oud

Dit is een ruimte waar allerlei verwachte en onverwachte materialen zijn om mee te bouwen. Er is een hoge bouwtafel voor het bouwen met k'nex en een lage bouwtafel om de blokken, kapla, kokers, draaiplateau's, doppen e.d. mee te kunnen gebruiken. In de ruimte staan ook boeken over bouwen en architectuur en foto's van bekende bouwwerken uit de wereld, de eigen stad en foto's van de bouwwerken die de kinderen zelf hebben gemaakt.

Kennisnissen, een kastenwand voor kinderen van 7 - 12 jaar.

Kastenwand met plekjes waar één of twee kinderen zich kunnen verdiepen in een thematisch onderwerp. De deuren creëren een nisje wanneer ze geopend zijn en hierdoor is het makkelijker om je te focussen op een onderwerp. Op dit moment staan er boeken en materialen klaar over wereldoriëntatie, natuurkunde en paleontologie. Kinderen kunnen hier zelf aan de slag met proefjes, magnetisme, geologie, röntgenfoto's bekijken van het lichaam, werken met een magnetische knikkerbaan, experimenteren met WeDo lego of fossielen en gesteenten bestuderen.

Met een baby in huis is het vaak lastig om een moment voor jezelf te krijgen. Een kopje thee drinken terwijl die nog warm is, naar de w.c. gaan zonder onderbreking of douchen kan een hele uitdaging zijn. Een oplossing voor dit probleem is om je baby mee te nemen in de badkamer en haar in een wipstoeltje te zetten. Dit deed ik zelf ook met mijn eerste zoon. Ik zag geen andere manier. Wanneer ik hem liet liggen in zijn box en zelf weg ging, dan werd hij al snel ontevreden.

Met mijn tweede zoon heb ik het wipstoeltje nooit gebruikt. Hij was ook niet ontevreden als hij alleen in de box lag. Hij kon daar een hele poos met zichzelf zijn, totdat hij moe werd en ik hem naar bed bracht. Met een hele poos, bedoel ik, ruim drie kwartier tot anderhalf uur tussen slaapjes in. Nu is hij ouder en kan hij 1,5 tot 2 uur lang geconcentreerd spelen, zijn eigen interesse en initiatieven volgend.

Is dit verschil tussen mijn twee zoons te wijten aan een verschil in karakter of omdat ik zelf iets anders deed? Het is natuurlijk lastig te zeggen of het aanleg of opvoeding is. Ikzelf nijg toch te denken dat het vooral komt door mijn andere aanpak bij mijn tweede zoon waardoor bepaalde gewoontes en verwachtingspatronen niet zijn ontstaan. De reden dat ik dit denk is gebaseerd op de duizenden kinderen die in het Pikler huis Lóczy opgroeiden en die, ondanks hun verschil in karakter, allen het vermogen hadden om gedurende lange tijd bezig te zijn met een zelfgekozen activiteit. Deze activiteiten zijn bijvoorbeeld het staren naar de hoek waar de muur en het plafond samen komen, de eigen handen observeren en proberen twee handen samen te brengen, de bewegende schaduw die de vitrage op de grond werpt bestuderen, een doekje grijpen en naar zich toe trekken, een houten ring betasten met de handen en de mond, een bakje optillen en weer loslaten en zien hoe het rolt, brabbelen tegen een knuffelpopje. Er zijn nog veel meer voorbeelden te noemen van de verschillende vormen van spel waar een jonge baby zich mee bezig houdt. Soms ziet dat wat je baby doet er niet uit als spel. Een pasgeboren baby bijvoorbeeld kijkt naar contrasten en lijnen, zoals de spijlen van zijn bedje of de plooien in een gordijn. Hierdoor leert hij voorwerpen te onderscheiden van de achtergrond.

Wanneer een baby ogenschijnlijk niks doet, denken veel mensen dat ze er goed aan doen iets aan te bieden. Misschien verveelt de baby zich wel? Ze geven een speeltje aan of plaatsen een activiteitenboog boven de baby. Naast dat ze niet zo goed geobserveerd hebben (want meestal is de baby al met iets bezig) leiden deze interventies je kind weg van haar eigen interesses. Als het veelvuldig voorkomt kan dit het vermogen ondermijnen om haar intrinsieke motivatie voldoende te volgen. Door een rammelaar aan te geven aan je baby geef je de boodschap af: "Wat jij doet is niet belangrijk. Ik vind deze rammelaar interessant voor jou en wil graag dat jij er mee bezig gaat." Er kan ook een verwachtingspatroon ontstaan waarbij de baby gewend raakt dat er een volwassene aanwezig is om hem bezig te houden en om vermaak te bieden.

Je baby is competent

Het viel vrienden die langs kwamen op dat mijn baby zo heerlijk in zijn vel zat en dat ik niet steeds met hem bezig hoefde te zijn. Hoewel ik het fijn vond om tijd voor mezelf te hebben is het nooit mijn hoofddoel geweest. Het was wel zeker een aangename bijkomstigheid, omdat ik daardoor mijn energie kon opladen en ook aan mijn eigen projecten toe kon komen. Maar de voornaamste reden achter mijn andere benadering is wat dit betekent voor mijn kind. Als ik hem de gelegenheid geef om zonder inmenging zelfstandig te kunnen spelen ontwikkelt hij zijn concentratievermogen, intrinsieke motivatie, het omgaan met frustratie en kan hij zijn eigen doelen stellen. Dit vind ik belangrijke vaardigheden in het leven.

Veelal bekijken mensen een baby vanuit het perspectief dat hij afhankelijk is en de hulp van een volwassene nodig heeft. Het is ook zeker waar dat die hulp nodig is bij de verzorging. Maar de hulp van volwassenen is niet nodig bij het spel en bewegen. Dit zijn juist de gebieden waar een baby al competent is. Het is aan ons om daar oog voor te hebben, of dat te ontwikkelen. Dat doe je door een stapje terug te nemen en te observeren wat je baby al allemaal kan. Ik ervaar het als emanciperend om te kijken naar de keuzes die mijn baby maakt, zijn zelfstandigheid daarin te zien, en hem vol zelfvertrouwen en met nieuwsgierigheid te zien spelen en bewegen.

Voorwaarden voor vrij spelen

Wat kan je doen zodat je baby echt tot fijn zelfstandig spel komt en zij tegelijkertijd vaardigheden ontwikkelt, zoals een lange concentratieboog, het omgaan met frustraties en het nemen van initiatieven?

• Yes-space
  Maak een veilige speelruimte voor je baby waar zij alles mag en jij niet steeds op hoeft te letten op situaties die gevaarlijk zouden kunnen zijn.
• Open eind speelmateriaal
  Kies simpel en passend speelmateriaal uit voor je baby en richt de speelruimte zo in zodat je kind zelfstandig alles kan pakken. Lees hier over speelmaterialen en inrichting voor baby's die nog op de rug en buik liggen en hier voor baby's die mobiel zijn en zich verplaatsen.
• Losse kleding
  Zorg voor soepel zittende kleding. Te lange of strakke broeken, of jurkjes waar de knieën op komen tijdens het kruipen kunnen hinderlijk zijn en de beweging in de weg zitten. Ook sokken en sloffen kunnen ervoor zorgen dat je baby uitglijdt. Blote voeten geven iets meer grip en houvast.
• Verzorging
  Maak een feestje van de verzorging en het eten & drinken geven. Dit is het moment om met kwalitatieve aandacht samen te zijn.
• Zelf geïnitieerd
  Je baby kan tijdens het spelen haar eigen interesse volgen en onderzoek uitvoeren. Wanneer je voor doet hoe je met een bepaald speeltje kan spelen dan kan je baby het niet meer voor zichzelf ontdekken. Je kan jezelf laten verassen door de inventiviteit van je baby en de variatie in het manipuleren van het voorwerp door haar te observeren. Als je vaak laat zien hoe je ergens mee kan spelen dan kan je kindje op termijn afwachtend en onzeker worden in haar spel. Ze kijkt steeds naar haar ouder voor bevestiging en het kan zijn dat haar ontdekkingsdrang hierdoor verminderd.
• Zelf speelmateriaal pakken
  Geef geen speeltjes in de handen van je baby. Als je baby zelf de speelmaterialen kan pakken heeft zij eigen keuze en kan zij haar eigen nieuwsgierigheid volgen. Zij ontwikkelt daarmee haar autonomie en zelfstandigheid. Bovendien bevordert het haar mobiliteit als een speeltje net buiten bereik ligt en zij er moeite voor moet doen om het te pakken.
• Concentratie
  Geef je baby zo veel mogelijk de tijd om zelf te spelen zonder haar te onderbreken. Deze activiteit is het belangrijke werk van je baby. Als zij hiervoor de gelegenheid krijgt wordt de tijdspanne dat zij zelf bezig is steeds groter. Je kan naar haar lachen of tegen haar praten wanneer zij naar je kijkt. Let ook op de onderbreking van het spel wanneer je bijvoorbeeld haar neus afveegt of een luier moet gaan verschonen. Benader dan je baby, maar zeg nog niks. Als zij naar je opkijkt en even stopt met spelen, kan je haar vertellen wat je van plan bent, alvorens haar neus af te vegen of haar op te tillen.

Tijd voor jezelf en tijd samen

Als je baby zelf lekker in de weer is in een veilige speelruimte, krijg je automatisch ook meer tijd voor jezelf. Er ontstaat gelegenheid voor huishoudelijke klusjes, een warm kopje thee, een gesprek met een vriend(in).

Het is niet zo dat ik mijn baby compleet negeer als hij bezig is met zijn spel. Ik zit naast zijn speelruimte en observeer zijn activiteiten. We zoeken vaak oogcontact en dan lach ik naar hem of maak een opmerking over waar hij mee bezig is. "Je opent en sluit je hand." of "Je lacht naar mij." Deze korte momenten van uitwisseling geven mijn baby het gevoel dat hij gezien wordt. Gerustgesteld door mijn blik kan hij doorgaan met hetgeen hij aan het doen is.

Tijdens zijn spel ben ik op de achtergrond aanwezig. Maar tijdens de verzorging overlaad ik hem met mijn aandacht. Hiervoor neem ik extra de tijd zodat het een superfijn samenzijn is waarvan we allebei genieten. We hebben veel oogcontact. Ik laat hem weten wat ik ga doen. Ik maak opmerkingen over waar hij naar kijkt, wat hij doet of waar hij hiervoor mee heeft gespeeld. Hij kan vrij bewegen op de commode. Als hij van houding wisselt stop ik even en ga weer door met de verzorging wanneer het weer kan. Er is een hoog hekje waar hij zich aan kan vasthouden en die het mogelijk maakt om hem staand te verschonen. Ik vraag om zijn medewerking: "Kan je dit been optillen? Dan kan ik je broek over je voet doen." Mijn handelingen zijn traag, zodat hij tijd heeft om het te volgen en te reageren op mijn verzoeken.

Kwaliteitstijd

De verzorging is een moment dat mijn baby mijn onverdeelde aandacht krijgt. Ik neem geen telefoontjes op als ik verschoon en probeer ook het contact met huisgenoten zo veel mogelijk te beperken. Ik ga bewust om met de momenten waarop ik mijn volledige aandacht wil geven en momenten waarop ik die aandacht voor iets anders wil gebruiken, zoals iets voor mezelf of werk dat ik wil doen.

Tijdens het spelen van je baby kan je er ook voor kiezen om haar al je aandacht te geven. Je kan zonder het spel over te nemen de tijd nemen om aandachtig samen te zijn. Dit kan je doen door in de buurt van je baby te zitten en haar spel te observeren. Observeren is een kunst. Het is niet altijd makkelijk om met al je aandacht in het moment aanwezig te zijn. Vooral als je zelf heel druk bent is het soms lastig om de rust te vinden. Het lijkt een beetje op mindfulness. Om je baby te kunnen observeren helpt het om je hoofd leeg te maken zodat je echt in het moment aanwezig kan zijn. Je zal dan de kleine en grote stappen opmerken die zich voordoen in de ontwikkeling van jouw baby. Waar gaat haar aandacht naar uit? Wat beheerst ze al goed en wat is ze nog aan het oefenen?

Jouw houding

Er zijn dus meerdere facetten die er voor zorgen dat je baby gedurende langere tijd zelfstandig kan spelen. Mijn ervaring is dat het al gelijk vanaf het begin kan, wanneer je baby nog pasgeboren is. Ik legde mijn zoon in een ledikant dat in de woonkamer stond en daar kon hij in alle rust om zich heen kijken, de spijlen van het bed observeren, zijn lichaam voelen op de ondergrond en kennis nemen van de geluiden om hem heen. Dit zag er toen nog niet uit als zelfstandig spel, maar het was al wel het voorbereidende werk daarop. In ieder geval raakte hij gewend aan tijd en ruimte voor zichzelf.

Maar misschien is het belangrijkste component voor zelfstandig spel wel jouw houding en de bril waardoor jij je baby bekijkt. Als je je baby als competent ziet, dan betekent dat automatisch dat je houding afwachtend is want je wilt weten met welke oplossingen en ideeën je kind komt. Als je nieuwsgierig bent naar je kind, ben je automatisch ook betrokken en observerend. En als je bewust omgaat met de momenten waarop je ervoor kiest om je kind onverdeelde aandacht te geven, dan kan je ook bewust zijn van de momenten waarop je aandacht aan jezelf wilt geven. En met de ideeën die ik hier heb beschreven kan je ook de condities creëren die dat mogelijk maken.

Ik ben van mening dat simpele en open eind materialen het beste spel oplevert. Dit zie ik niet alleen terug bij mijn baby, maar ook bij mijn oudere zoon van ruim zes jaar.

Simpel betekent dat het materiaal niet complex is en de vorm (visueel) eenvoudig is. Daarmee verplaatst de complexiteit zich naar de handeling. Er zijn talloze mogelijkheden tot manipulatie. Wist je dat een baby in het eerste levensjaar een arsenaal van wel 104 verschillende vormen van manipulatie ontdekt? Zoals oppakken, laten vallen, schudden, kantelen, schuiven, kloppen. Hij is constant aan het experimenteren. Cognitief ontwikkelt hij zich, en ook de ontwikkeling van de grote en fijne motoriek beïnvloeden zijn mogelijkheden. Als een baby een nieuwe motorische mijlpaal heeft bereikt, hij kan bijvoorbeeld van rugligging naar buikligging omrollen, veranderd de nieuwe houding zijn perspectief op de speelmaterialen en breidt de variatie in manipulatie uit. Op pagina 12 van dit document kan je een tabel zien met het verloop van de manipulatieve handelingen van een baby in het eerste levensjaar.  

Open eind materialen zijn speeltjes die zich aanpassen aan de invulling van de gebruiker en de betekenis die hij het geeft. Bij een baby betekent dit het ontdekken van de natuurkundige mogelijkheden van voorwerpen en bij een ouder kind is dat in het fantasiespel, waarbij hetzelfde voorwerp steeds een andere betekenis krijgt.

Spelevolutie; een voorbeeld

Neem bijvoorbeeld een beker. Een baby in de rugligging is bezig met het oefenen van het oppakken. Eerst bereidt hij zijn hand voor op de vorm van het voorwerp voordat hij het pakt. Hij roteert het in zijn handen en pakt het over van de ene in de andere hand. Vanuit de buikligging zal hij gaan kloppen met de beker tegen verschillende ondergronden; de muur, de vloer met tapijt, de houten vloer, een ander voorwerp. Hé, de beker maakt steeds een ander geluid als hij tegen een ander materiaal tikt! Hij kan de beker optillen en laten vallen en zien hoe de beker rolt. Hij kan de beker over de vloer heen en weer schuiven. Wanneer hij kan zitten, maar ook vanuit de rugligging, kan hij met beide handen de beker naar zijn mond brengen alsof hij een slokje neemt. Met de beker aan de mond is het ook interessant om te ontdekken hoe zijn eigen stem een ander geluid krijgt als hij er iets in roept. Rond het eerste jaar ontdekt hij dat er iets in de beker kan. Het is een holle vorm en sommige materialen passen er precies in en andere weer niet. Meerdere bekers bij elkaar kunnen opgestapeld worden, of in een rijtje naast elkaar gezet worden. Dit is het begin van bouwen. De complexiteit van de bouwwerken zal groeien naarmate hij ouder wordt. Een beker kan ook gebruikt worden in fantasiespel. Je kind kan je een lekker drankje aanbieden die je vol smaak opdrinkt. Het kan gebruikt worden als container om andere materialen mee te vervoeren, zoals zand of water. Zo is het ook een gereedschap geworden waarbij het spel een ander doel heeft.

Dit zijn simpelweg een aantal voorbeelden van hoe de spelevolutie kan verlopen met één enkel voorwerp. Datzelfde geldt voor allerlei andere voorwerpen, zoals een ring, een doek, een bal. Al deze voorwerpen kunnen ook nog eens van andere materialen gemaakt zijn; rubber, textiel, hout, metaal, kurk. Wat een rijkdom aan experimenten en ontdekkingen levert het op als we op basis hiervan de speelmaterialen selecteren.

Speelmaterialen voor oudere baby's

Hoe kan je beginnen? Welke simpele en open eind materialen sluiten aan op de ontwikkeling van jouw baby en hoe biedt je het aan? Ik schreef al eerder een blog over de eerste speeltjes die geschikt zijn voor een baby die zich nog niet verplaatst (een baby die op zijn rug ligt en eventueel al kan omrollen op zijn buik). De suggesties die ik in dit artikel noem sluiten hier op aan en zijn bedoeld voor baby's vanaf ongeveer 6 maanden oud, die mobiel zijn.

Als ik een leeftijd noem, betekent dat 'om en nabij', vanwege de individuele verschillen in ontwikkeling tussen kinderen. Het belangrijkste is om jouw baby te observeren en te zien welke voorwerpen op dit moment het meest de interesse van je kind vasthouden en welke minder. Je kan de laatste materialen aanbieden in een andere combinatie of er voor kiezen ze tijdelijk op te bergen om het later weer aan te bieden.

Het mooie van open eind materialen is dat ze heel lang boeiend blijven. De beker uit het bovengenoemde voorbeeld is al interessant wanneer een baby zo'n 6 maanden oud is, maar is nog steeds interessant als je kind 1 jaar is en 7 jaar. En ook volwassenen kunnen er nog mee spelen. Wanneer ik dus een materiaal en leeftijd noem, moet je dat interpreteren als een 'vanaf leeftijd'. Er is geen einde wanneer een materiaal niet meer geschikt is.

1. Vergiet

Wanneer je merkt dat je baby zijn voeten aan het ontdekken is en steeds behendiger wordt kan je een groot maar licht voorwerp aanbieden. Een plastic vergiet is erg geschikt. Je kindje zal met zijn handen en voeten tegelijk dit grote voorwerp beetpakken en manipuleren. Maar ook andere grote voorwerpen zoals een mand van zeegras, een mattenklopper, een kaartenstandaard of een vliegenmepper kunnen figureren in het behendige spel van jouw baby waarbij hij zijn hele lijf gebruikt.
Rond de eerste verjaardag raakt je kindje geïnteresseerd om spullen ergens in te doen. Hij kan allerlei voorwerpen in de vergiet gaan leggen en 'm omkiepen. Iets later wordt de keuze van objecten steeds specifieker en gaat hij op zoek naar voorwerpen die bij elkaar horen. De vergiet kan goed gebruikt worden om de verzameling in samen te brengen.

2. Stof (zijde of katoen)

Het eerste speelmateriaal voor een baby is een katoenen doek van ongeveer 35 x 35 cm omdat het makkelijk op te pakken is. Wanneer je baby wat ouder is, en zeker wanneer hij al kan zitten, kan je een grotere doek aanbieden. Ik vind speelzijde erg mooi omdat het zo licht en soepel is. Let er wel op dat je een doek van 86 x 86 cm neemt. Als je een kleinere doek hebt zou die opgefrommeld zo klein kunnen worden dat het in de mond van je baby past en niet meer veilig is.

Na het eerste half jaar krijgen baby's het vermogen om in hun geheugen een beeld op te roepen van een voorwerp dat ze net nog zagen en nu niet meer zien. Ze gaan zoeken naar het voorwerp. Dit heet objectpermanentie. Vanaf dat moment kunnen baby's ook gaan huilen als mama de kamer uit loopt en niet meer te zien is. In deze periode zie je in het spel van de baby verschillende experimenten die met objectpermanentie te maken hebben. Bijvoorbeeld het kiekeboe-spel. Je baby zal zichzelf achter een doek verbergen en de doek met een lach weer weg trekken.

3. Bakjes en bekers

Ik denk dat bekers onmisbaar zijn in het aanbod van speelmaterialen voor baby's. Hierboven heb ik al beschreven welke spelvariatie er mogelijk is met bekers. Rond de eerste verjaardag ontdekken baby's dat sommige voorwerpen een speciaal kenmerk hebben; het is een holle ruimte. Ze gaan experimenteren met wat er in past en wat niet en ontdekken dat de bekers zelf ook in elkaar passen. Het liefst heb je bekers in grote aantallen zodat het heel veel verschillende soorten spel kan faciliteren, zoals bouwen, ordenen en verzamelen.

4. Ringen

Ringen worden ook al aan jongere baby's aangeboden. In dat geval gaat het om een enkele ring omdat ze nog aan het oefenen zijn met het oppakken van dit lastige materiaal dat plat op de grond ligt. Wanneer baby's ouder worden ontdekken ze de eigenschappen van de ringen. Ze kunnen rollen, ze kunnen ergens om heen en je kan ze ook gebruiken om ergens tegenaan te tikken. Kies daarom veel verschillende soorten ringen, van verschillende materialen, verschillende groottes en in verschillende kleuren.

5. Grote roestvrij stalen schalen

Een grote roestvrijstalen schaal biedt veel verschillende spelmogelijkheden. Het is net als een beker een holle ruimte waar iets in kan. Het maakt een bijzonder geluid als het ergens tegen aan tikt of als er een ander materiaal in terecht komt. Het is reflecterend en je baby kan zijn spiegelbeeld er in ontdekken. Het is groter en zwaarder en vormt een uitdaging om mee te spelen. Net als met de vergiet, kan je baby met zijn handen en voeten gaan spelen met de schaal.

6. Ballen

Het is heel interessant om een ballenbak te maken met allerlei soorten ballen; verschillende maten, gewichten, kleuren, materialen. Er zijn ballen met texturen zoals massageballen met noppen of transparante ballen met iets er in dat beweegt als de bal rolt.

Voor jonge baby's kan je het beste makkelijk op te pakken ballen aanbieden zoals de O-bal, de Pikler bal, de Montessori bal of je zelfgemaakte regenboog ballen. Wanneer je baby mobiel wordt en doelbewust door de ruimte kan bewegen is het een goed moment om andere ballen aan het assortiment toe te voegen. Als de bal weg rolt, is het niet meer frustrerend want hij kan er achter aan. Dit wordt zelfs een heel leuk spel.

7. Rijstlepels of houten lepels

(Rijst)lepels zijn handig om vast te pakken omdat er een handvat aan zit. Het wordt daarmee een goed gereedschap om ergens tegenaan te tikken. Spelenderwijs wordt je kindje steeds handiger met het gebruik van een lepel. Er kan mee geroerd worden en het kan naar de mond gebracht worden.

Voor de veiligheid zou ik niet voor metaal kiezen, maar een lepel van plastic, een bamboe rijstlepel of een houten (amuse)lepel.

8. Flessen

Je hebt vast wel eens lege plastic flessen in huis. Dit is een heel leuk speeltje omdat ze zo licht zijn. Ze vallen en rollen vaak op een onverwachte manier om. Ze geven een mooi geluid als je er ergens mee tegen aan tikt. Je kan ze ook vullen met verschillende materialen zoals rijst, bonen, zand, water, stenen voor interessante effecten voor het geluid. Voor de veiligheid kan je de dop dicht lijmen.

9. Borstels

Harde en zachte, stugge en flexibele. Borstels zijn verkrijgbaar met allerlei variaties. Het is een bijzondere sensorische ervaring om ze aan te raken. Je kan verschillende borstels bij elkaar in een mandje leggen, zoals een haarborstel, kledingborstel, champignonborstel, schoenenborstel, massageborstel en een nagelborstel. Voor dreumesen en peuters kan je meerdere borstels in meerdere emmertjes zetten. Ze kunnen gebruikt worden bij het poetsen en tijdens het rollenspel.

10. Poppen en knuffels

Poppen en knuffels brengen de zorgzame aspecten in je kind naar boven. Al hele jonge baby's zijn gefascineerd door gezichten. Als ze wat ouder zijn raken ze vaak de ogen aan en maken lieve geluiden tegen knuffels en poppen. Later krijgen poppen de liefdevolle verzorging die je kindje zelf heeft ervaren tijdens het rollenspel.

11. Auto's

Om te beginnen zijn een paar simpele (grijp)auto's geschikt. Je kan ze naast elkaar neerzetten zodat de kenmerken en verschillen bekeken kunnen worden. Als je kind groter wordt kan je auto's in allerlei verschillende groottes en variaties aanbieden. In een auto met een laadruimte kan hij zijn verzameling vervoeren of er zelf op rijden als de auto groot genoeg is.

12. Iets met hengels: draagbare manden, emmers, tassen.

Als kindjes gaan verzamelen is het heel belangrijk om lege manden, emmers of tassen klaar te zetten waar de verzameling in kan. Als het een hengsel heeft kan de verzameling goed getransporteerd worden naar een andere plek.

Kinderen die verzamelen hebben meerdere voorwerpen behorende tot dezelfde categorie nodig, bijvoorbeeld allerlei ringen, plastic of houten dieren, gekleurde ballen of blokken.

Aanbieden van materialen

Bij baby's die nog niet kunnen tijgeren worden de speeltjes in een boog om hen heen op de vloer neergelegd, net ver genoeg om te reiken naar de speeltjes, maar dichtbij genoeg dat het ook lukt. Wanneer baby's zich gaan verplaatsen is het niet meer nodig om de speeltjes rondom hen neer te leggen. Dat zou juist de bewegingsvrijheid kunnen hinderen.

Nu kan je de speelmaterialen langs de muren zetten, op planken in open kasten, in manden op de grond of op een verhoging zoals een kist of lage tafel. Als je de materialen overzichtelijk en gegroepeerd presenteert dan nodigt het uit om de materialen op te pakken en te onderzoeken. Maar als alle materialen ongesorteerd in een grote speelgoedkist liggen heeft je kind geen overzicht en hij zal hierdoor minder goed tot zelfstandig spel komen.

Wanneer je de materialen aantrekkelijk neerzet, let dan op dat je het heel simpel houdt. Je baby zou het ook moeten kunnen. Als je in je enthousiasme zelf de meest fantastische torens gaat bouwen dan kan dit onbedoeld een ontmoedigend effect hebben op je kind. Het bouwwerk creëert een beeld in het bewustzijn van je kind en het kan tot frustraties leiden bij je kind wanneer hij merkt dat hij het zelf nog niet zulke torens kan bouwen. Leg daarom de materialen bij elkaar in een mandje of plaats ze in een rij.

Ik heb een aantal foto's gemaakt als voorbeeld hoe je materialen kan aanbieden.

Deze mooie set ballen is eenvoudig te maken met één bol garen, vulmateriaal en een haaknaald. Het is zo'n simpel idee dat ik zat te twijfelen of het wel een blog waardig is. Maar omdat vaak de simpele ideeën en speelmaterialen de beste zijn, deel ik de instructies voor het maken van deze regenboog ballen.

Benodigdheden

• regenboog garen van katoen
• vulmateriaal

Gereedschap

• haaknaald dikte 3,5 of passend bij het garen
• naald
• schaar
• stitch marker

Instructies

Ik kreeg het idee voor deze DIY toen ik het garen met kleurverloop van Lana Grossa tegenkwam. Het voordeel is dat je maar één bol hoeft te kopen voor een set van ongeveer 10 ballen, die elk een andere kleur hebben.

Er bestaan al veel verschillende beschrijvingen voor het maken van gehaakte ballen. Ik volgde deze instructies. Als je liever een andere maat bal maakt kan je hier kijken of graag Nederlandse instructies volgt kijk dan hier.

Na jouw harde werken, kan het werk van de nieuwe eigenaar beginnen in zijn/haar spel met de set gehaakte regenboog ballen.

Tijdens haar werkervaring viel het Emmi Pikler op dat kinderen van welgestelde ouders zich veel vaker bezeerden en ongelukken kregen. Hun balans was minder stabiel en hun bewegingen onhandiger. Wat was de reden dat deze kinderen zich lichamelijk minder goed ontwikkelden ten opzichte van kinderen van minder welgestelde ouders?

In dit artikel wil ik je een introductie geven in de visie van Emmi Pikler op bewegingsontwikkeling. Wat is er nu nog actueel aan haar ideeën, die ze inmiddels zo'n 90 jaar geleden ontwikkelde?

Emmi Pikler (1902 - 1984) was een Hongaarse kinderarts. Zij studeerde in Wenen. Haar loopbaan begon door werkervaring op te doen bij twee progressieve kinderartsen, professor Clemens von Pirquet en dr. Hans Salzer. Professor Pirquet leidde kinderartsen op om niet alleen ziektes te herkennen en te genezen, maar ook om actief na te denken over de gezondheid van kinderen en daar was opvoeding een belangrijk middel toe. De kinderarts dr. Salzer erkende de spanning van een bezoek aan de dokter. Voordat hij ging onderzoeken praatte hij net zo lang het nodig was met het kind totdat zij hem vertrouwden en ontspannen waren. Wanneer een kind toch moest huilen was het omdat iets pijn deed maar niet uit angst voor de dokter. Pirquet beïnvloedde Pikler door gezondheid centraal te stellen in plaats van ziekte en bij Salzer zag ze hoe respectvol communiceren met kinderen de relatie versterkte.

Balans leer je zelf

Het antwoord op de vraag waarom kinderen van welgestelde ouders meer ongelukken kregen is niet gelijk voor de hand liggend, maar wel logisch als je het hoort. Deze kinderen brachten veel meer tijd met een volwassene door. Er was vaak een kindermeisje die voor ze zorgde. Goed bedoeld werden de kinderen 'geholpen' met het leren zitten en tijdens het nemen van de eerste stappen kreeg het kind een ondersteunende hand aangereikt. Deze gebruiken zijn nog steeds veel voorkomend. Wat weinig mensen zich realiseren is dat een kind helpen op deze momenten de ontwikkeling van een eigen balans juist in de weg staat. Hierdoor leert het vertrouwen op de steun die buiten zijn lichaam ligt in plaats van op zijn eigen evenwichtsorgaan. Balans is niet aan te leren maar is iets wat een baby voor zichzelf zal vinden tijdens zijn eigen gekozen activiteiten.

Pikler observeerde dat kinderen die opgroeiden in een huishouden waar volwassenen ze niet in een houding brachten, zich beter motorisch ontwikkelde. Het kind nam pas een nieuwe houding aan wanneer het er zelf aan toe was. Pas dan waren de spieren voldoende gesterkt en had het kind vanuit zichzelf de interesse gekregen om een nieuwe stap te nemen. Wat opviel aan deze kinderen was dat zij vaak speelden met een rechte rug en een goed gevoel voor balans hadden.

Opvoedadvies

In 1930 verhuisde Emmi Pikler naar Boedapest, waar ze 10 jaar als kinderarts werkte voor gezinnen. Wanneer een kindje was geboren kwam ze gedurende de eerste 10 dagen elke dag langs en de maanden daaropvolgend kwam ze wekelijks op huisbezoek. Ze was er als arts ter ondersteuning van de gezondheid maar ook voor de opvoeding van het kind. Haar belangrijkste adviezen aan de ouders waren:

• Breng het kind niet in een houding waar die zelf nog niet in of uit kan komen.
• Jaag het kind niet op.
• Volg het tempo van het kind.
• Behandel het kind met zachte hand.
• Vraag om de medewerking van het kind.

Het weeshuis Lóczy

Vanaf 1946 kreeg ze de leiding over het weeshuis Lóczy. Het werd zo genoemd naar de straat waarin het huis gevestigd was. Daar kon ze haar ideeën over opvoeding verder uitwerken. Kinderen werden met respect toegesproken en behandeld. Nooit waren de handen van de verzorgster haastig of werden de kinderen op routinematige wijze aangeraakt. Wanneer een volwassene iets wilde van het kind werd om zijn medewerking gevraagd en rustig afgewacht totdat het kind zo ver was om zijn medewerking te verlenen. Het kind kreeg het vertrouwen. De verzorgster was ervan overtuigd dat hij zijn medewerking zal geven, op zijn eigen tempo en in zijn tijd.

Pikler ontdekte dat de zekerheid te ervaren dat je geliefd bent, één van de belangrijkste voorwaarde is om met plezier te kunnen bewegen en zelfstandig te kunnen spelen. Vanuit deze innerlijke zekerheid ontstaat de interesse bij kinderen om vanuit zichzelf de omgeving te gaan onderzoeken. Een vrije bewegingsontwikkeling is daarom altijd onlosmakelijk verbonden met een aandachtige, liefdevolle verzorging. Deze drie aspecten vormen een geheel waarin een kind zich optimaal kan ontwikkelen en de basis wordt gelegd voor de respectvolle relatie tussen de opvoeders en het kind.

Onderzoeken naar het verloop van de grote en fijne motoriek

In Lóczy werd de zelfstandige ontwikkeling van kinderen nauwkeurig bijgehouden. Pikler wilde haar ervaring en kennis over de zelfstandige bewegingsontwikkeling wetenschappelijk bewijzen. Ze gebruikte voor haar onderzoek de gegevens van 722 kinderen die onder haar zorg opgroeiden en die uit eigen initiatief en in hun eigen tempo tot lopen waren gekomen. De kinderen werden niet in houdingen gebracht of anderzijds gestimuleerd door toestellen of aanmoedigende opmerkingen. Alle kinderen doorliepen, met enige variatie, de verschillende fasen van de horizontale positie tot verticalisatie.

In haar onderzoek stonden de volgende vragen centraal:
1. Hangt de bewegingsontwikkeling af van het aanleren of stimuleren door de volwassene?
2. Hoe verloopt de ontwikkeling zonder aanleren of stimuleren?

Pikler wist natuurlijk al dat ze de eerste onderzoeksvraag met 'nee' kon beantwoorden. Maar het onderzoek is significant omdat er tot dusver geen grote groep kinderen was geweest die geen inmenging van volwassenen hadden gehad in hun bewegingsontwikkeling.

Wat opvalt aan de resultaten van de kinderen die waren geobserveerd in Lóczy, is dat de tijdspanne waarin een ontwikkelingsmijlpaal werd behaald veel ruimer is. Zo leert een kind zelfstandig zitten als hij tussen de 9 en 16 maanden oud is. In het gangbare idee over het bereiken van deze mijlpaal is de marge slechts drie maanden in plaats van vijf en zou het worden behaald wanneer een baby 6 tot 9 maanden oud is, veel eerder dus. Dit kan tot zorgen over de ontwikkeling leiden bij ouders. Zij krijgen met het idee dat hun kind zou moeten kunnen zitten als het 9 maanden oud is, misschien de neiging om hem te gaan helpen als hij nog niet zover is.

Op basis hiervan zou je kunnen denken dat kinderen die zelfstandig de mijlpalen behalen op alle punten later zullen zijn, maar dat is niet het geval. De data van de kinderen uit Lóczy werden vergeleken met de onderzoeksresultaten van baby's die wel door volwassene in posities waren gebracht. (Gesell, Brunet/Lézine, Schmidt/Komer, Bühler/Hetzer en Illingworth). Hieruit bleek dat er wel verschillen zijn wanneer tussengelegen mijlpalen worden behaald, zoals kruipen, zitten en opstaan met houvast. Dit vond iets later plaats bij de de kinderen uit de studie van Pikler. Maar de laatste mijlpaal; het loslopen kwam overeen met de kinderen uit de studies van Schmidt/Kolmer (liepen iets eerder) en Gesell (liepen iets later).

Magda Gerber vatte in haar zin "earlier isn't better" heel compact de essentie samen waar het eigenlijk om zou moeten gaan in de bewegingsontwikkeling; namelijk de kwaliteit van bewegen en niet de snelheid waarop een kind mijlpalen behaald. De kwaliteit van en het plezier in het bewegen was het meest belangrijk voor Pikler.

Wat verder opmerkelijk is, is dat bepaalde mijlpalen uit andere studies niet voorkwamen bij Pikler. Dit betrof de punten waarop de volwassene een kind hielp zoals het 'het kind zit met hulp', 'het kind blijft staan als het rechtop wordt gebracht' en 'het kind loopt aan de hand'. Daarnaast heeft Pikler belangrijke houdingen zoals de kniestand benoemd in de bewegingsontwikkeling. Deze houdingen kwamen niet voor in de tabellen van de andere studies, waarbij kinderen door volwassenen in houdingen waren gebracht.

Een tweede bijzonder studie deed Pikler naar de ontwikkeling van de fijne motoriek en de manipulatieve handelingen tijdens het vrije spel. Zij observeerde dat een baby in zijn eerste levensjaar wel 104 verschillende manieren gebruikt om een voorwerp te manipuleren. Betasten, bekijken, kneden, ronddraaien, heen en weer schuiven, kloppen, schudden, oppakken, loslaten, trekken, knijpen, wiebelen, draaien, kantelen. Dit is slechts een selectie van de variatie aan handelingen die een baby gebruikt om de eigenschappen van een voorwerp te leren kennen. In het eerste levensjaar volgen deze ontdekkingen zich volgens een bepaalde volgorde. Daarna wordt de manipulatie en de onderlinge mogelijkheden dermate complex dat het niet meer mogelijk was om het vast te leggen. Een gedetailleerd verslag van dit onderzoek naar de fijne motoriek is te lezen in dit bulletin in het artikel The researching infant geschreven door Anna Tardos.

Wat betekent dit voor nu?

Ten opzichte van 50 jaar geleden brengen ouders twee keer zoveel tijd door met hun kinderen. De ouders van een gemiddelde huishouden in Nederland lijken in dat opzicht meer op de welgestelde ouders van 100 jaar geleden, toen Pikler haar observaties deed en zag dat deze kinderen zich meer bezeerden en hun balans minder goed ontwikkeld was. Het idee dat volwassenen er goed aan doen om de bewegingsontwikkeling te stimuleren en het kind te helpen is ook nu nog eerder de norm dan een uitzondering. Bovendien zijn er allerhande producten te koop, zoals newborn eetstoelzitjes, wipstoeltjes en loopstoelen waar baby's veel tijd in door brengen. Deze spullen brengen baby's in een houding waar ze vaak zelf nog niet aan toe zijn en beperken de beweging. Als kinderen veelvuldig tijd doorbrengen in zitjes kan het zelfs de houding blokkeren in een C-curve.

Kortom, ik denk dat de observaties van Pikler en de studies die ze deed naar de zelfstandige bewegingsontwikkeling en de fijne motoriek tijdens het vrije spel nog steeds erg actueel zijn. Baby's die de gelegenheid krijgen om hun eigen initiatief te volgen en op eigen tempo nieuwe stappen te nemen, ontwikkelen niet alleen een goed gevoel voor balans, sterke spieropbouw en een goede houding. Nee, het grootste effect is niet fysiek, maar emotioneel. Vrij kunnen bewegen beïnvloed het zelfbeeld, de intrinsieke motivatie, zelfvertrouwen en het gevoel van competentie.

Ik kan het niet beter verwoorden dan Emmi Pikler dat zelf deed:

In de loop van zijn bewegingsontwikkeling leert hij dus niet alleen op zijn buik te draaien, te rollen, kruipen, zitten, staan of lopen, maar hij leert ook te leren. Hij leert zich zelfstandig met iets bezig te houden, interesse in iets te ontwikkelen, uit te proberen, te experimenteren. Hij leert moeilijkheden te overwinnen. Hij leert de vreugde en de bevrediging kennen die voortkomen uit zijn succes; het resultaat van zijn geduld en doorzettingsvermogen.

Emmi Pikler - Kan mijn baby dat ook al?

"How can I help my baby learn to sleep?"

Dat was de zoekterm die ik invulde in Google toen mijn oudste zoon 11 maanden oud was. Beiden waren we doodop, vermoeid van de slapeloze nachten en de hazeslaapjes overdag. Ik deed wat veel nieuwe ouders doen: mijn vraag stellen op internet in een poging om een oplossing te vinden voor een probleem waar ik tegenaan liep in het ouderschap.

Maar wat ik niet kon vermoeden was dat ik door die vraag te stellen een heel ander pad op zou gaan in mijn leven. Dat alles op z'n plek zou vallen en dat ik er zelfs mijn werk van zou gaan maken.

RIE

Inmiddels is het zes jaar geleden dat ik door die vraag te stellen op de blog van Janet Lansbury terecht kwam. Ik las het eerste artikel en toen ging ik down the rabbit hole en ontdekte een visie op het ouderschap die helemaal bij me paste. Vanaf die tijd hoefde ik alleen nog maar op haar blog te kijken als ik tegen een uitdagende situatie stuitte in de opvoeding. Geen zoektochten meer. Ik had mijn bron gevonden. Dit haalde veel onzekerheid weg elke keer als ik een opvoedkundige vraag had omdat ik geen tegenstrijdige visies meer naast elkaar hoefde te leggen en af moest wegen wat voor mij het beste was.

Janet Lansbury beantwoordt op invoelende wijze vragen van ouders over uitdagende kwesties die naar boven komen in het ouderschap. Toen zij zelf een jonge moeder was, ging ze met haar dochter naar een RIE parent-infant class die werd geleid door Magda Gerber. Dit is een groep bestaande uit ongeveer 8 kinderen en één ouder, die wekelijks samen komen in een aantrekkelijk ingerichte ruimte met passend speelmateriaal. De ouders zitten op een kussen op de grond en de kinderen kunnen van de schoot van hun vader of moeder kruipen om op ontdekking te gaan. Als het nodig is, kunnen ze weer makkelijk terug komen bij de veiligheid van hun ouder. In de ruimte komen de kinderen in aanraking met bijzonder speel- en klimmateriaal en bovenal met elkaar. Ze doen nieuwe ontdekkingen en soms zijn er kleine aanvaringen. De begeleider van de groep geeft woorden aan die ervaringen zodat kinderen ze begrijpen. Het is als een sportcommentator, waarbij stap voor stap benoemt wordt wat er zich net heeft voorgedaan voor beide betrokken kinderen. Als ouder leer je zelf ook heel veel. Je ziet wat je kind interesseert, wat hij allemaal al kan, en ook hoe je om kan gaan met lastige situaties wanneer er een belangenconflict is.

SpeelRuimte

Nadat ik over deze speciale speelgroep voor ouders en kinderen las, wilde ik zelf ook heel graag gaan. Maar bestond dat eigenlijk wel in Nederland? Gelukkig lieten mijn Google vaardigheden me niet in de steek en kwam ik er achter dat zo'n groep in Nederland SpeelRuimte heet en dat RIE parenting de Amerikaanse naam is voor een visie op het ouderschap die zijn oorsprong heeft in Hongarije, bij de kinderarts Emmi Pikler. Magda Gerber heeft het gedachtegoed van Pikler naar Amerika gebracht toen ze daar kwam wonen in de jaren 50. Daarvoor woonde ze in Boedapest. Ze kwam in contact met Emmi Pikler toen haar dochter keelpijn had en ze niet terecht kon bij haar eigen kinderarts. Ze was zo onder de indruk van de geduldige en respectvolle werkwijze van Pikler dat ze besloot om dit ook te willen leren.

Ikzelf had de naam Pikler wel eens gehoord, maar alleen in de context van de 'Pikler driehoek'. Ik dacht dat het een ontwerper was van speelmaterialen. Het is weliswaar zo dat Pikler de driehoek heeft bedacht, evenals veel meer materialen voor kinderen om mee te spelen en op te klimmen, maar deze producten komen voort vanuit haar pedagogiek. Pikler is voornamelijk een kinderarts. De meubels waardoor haar naam bekend is geworden zijn als het ware een bijproduct van een zeer complete visie op het welzijn van het kind.

Een paar maanden na mijn eerste kennismaking met deze visie kwam ik met mijn zoon in de voorbereide SpeelRuimte van Hedie Meyling in Amsterdam. Er waren ander ouders met hun baby's die om dezelfde tijd kwamen binnendruppelen. Er heerste heel veel rust. Hedie wees me een kussen aan waar ik kon gaan zitten met mijn zoontje op schoot. Hij zag al snel een paar interessante manden staan gevuld met ringen, bakjes en gehaakte kleedjes. Het was zo aantrekkelijk dat hij gelijk van schoot ging om deze materialen beter te bekijken. Ikzelf voelde me ook erg prettig in de ruimte. De ruimte had iets bekends voor mij. Het had overeenkomsten met een kunstwerk dat ik een paar jaar daarvoor had gemaakt. Natuurlijk stond er ook de prachtige Pikler driehoek. Wat een leuk en spannend materiaal was dat zeg! Maar het duurde zeker nog 5 lessen voordat mijn zoon het vertrouwen had gekregen om er naar toe te gaan en een paar treden beklom. Een mooie les voor mij om niet doelgericht te denken, hem zijn eigen tijd te geven en zijn eigen interesses te laten volgen en om als ouder nieuwsgierig te zijn naar welke dat dan zijn.  

Bij mij was in ieder geval wel een vlam aangewakkerd. Ik wilde meer weten en meer leren over de visie van Emmi Pikler en ik besloot de opleiding te volgen tot Pikler® pedagoog. Inmiddels een aantal jaar verder is de kennis in mij gaan wortelen en kan ik er over schrijven zodat het jou misschien ook kan brengen wat het mij heeft gebracht; heel veel rust en vertrouwen in jouw rol als ouder of verzorger.

Je hebt net een baby gekregen. Lieve vrienden en familieleden komen op kraambezoek en brengen kadootjes mee; leuke speeltjes, knuffels en schattige boxpakjes. In het begin heeft je baby de speeltjes nog niet nodig. Hij is nog aan het aankomen en het wennen aan zijn omgeving, aan de geuren en geluiden, aan darmprikkels en kleertjes aan zijn lijfje. Maar na een poosje slaapt hij minder dan in het begin, kijkt hij steeds alerter om zich heen en leg je hem op een plek waar hij kan spelen. Maar wat zijn geschikte eerste speelmaterialen? Welke veel voorkomende speelmaterialen zijn minder geschikt en waarom?

Wat definieert spel? Het is een heel ruim begrip waar allerlei soorten activiteit onder vallen. Magda Gerber zei: "Play is what babies do when they are not involved in a caregiving activity or sleeping." Spel is dus elke vorm van zelf gekozen activiteit wanneer een baby niet slaapt of verzorgd wordt. Zoals het nemen van rust, door tussen actieve handelingen door in de verte te staren of het observeren van de omgeving. Fijne motorische handelingen maar ook grof motorische ontdekkingen, zoals omrollen behoren tot het spel van een jonge baby.

Wat interesseert de pasgeboren baby?

Als eerste zal je baby zich bezig houden met het handenspel. In het begin ervaart je baby zijn hand nog niet als onderdeel van hemzelf. Hij zwaait en wappert met zijn handjes, er vliegt iets in zijn blikveld maar het verdwijnt even snel als dat het gekomen is. Maar geleidelijk aan komt er een moment dat hij zijn hand kan volgen en blijft hij oefenen om zijn hand vast te houden met zijn blik. In het begin is zijn hand gebald tot een vuist en later zal hij zijn hand openen en sluiten. Door het steeds te herhalen, te zien en te voelen wat er gebeurd worden belangrijke verbanden in de hersenen gelegd en versterkt.

Wanneer je baby voorwerpen kan gaan oppakken, betast en bevoelt ze de objecten met haar handen en mond. Ze maakt kennis met hoe dit materiaal aanvoelt, de textuur, het gewicht, de rondingen of de rechte randen van het voorwerp. Ze leert dat metaal koud aanvoelt en hout niet, dat stof zacht is en rubber steviger en stroef. Zo vormt ze een beeld van de materialen en de wereld om haar heen.

Als ze met het speeltje schudt maken sommige voorwerpen geluid. Ze schudt, stopt, luistert naar de stilte, kijkt naar de rammelaar en gaat weer schudden. Je baby ontdekt de samenhang tussen haar handelen en het geluid dat daardoor soms te horen is. Wanneer je baby twee verschillende voorwerpen in beide handen vast kan houden zal ze bezig gaan met het ontdekken van de verschillen en overeenkomsten tussen de voorwerpen.

Omdat baby's door dit onderzoek kennis opdoen van de materiële wereld om hun heen, is het belangrijk dat het speelmateriaal dat je kiest simpel is. Bijvoorbeeld een houten ring, een doek en een muffin cup. Om de experimenten van je baby goed te kunnen faciliteren geef je liever geen complex speelgoed waarin veel kleuren, geluiden en texturen in één speeltje zijn verwerkt. Deze zijn verwarrend. Hiermee kan je baby minder makkelijk de eigenschappen van materialen ontdekken. Kies voor voorwerpen die niet actief 'iets doen' voor je baby. D.w.z. voorwerpen die geen geluid maken of licht geven als je een knop indrukt. Alle activiteit die plaatsvindt, wordt geïnitieerd door je baby zelf. Hij kan dan ook voor zijn eigen rust momenten kiezen wanneer het hem te veel is geworden.

Als je speelmaterialen aanbiedt met verschillende eigenschappen, zoals iets van hout, stof, plastic en metaal kunnen er verschillende indrukken worden opgedaan. De voorwerpen voelen en klinken anders wanneer ze tegen elkaar of tegen de grond worden geklopt. Elk speeltje vraagt een andere manier waarop je baby zijn handen houdt als hij het wilt oppakken. Hij wordt steeds handiger in het manipuleren van zijn handen en de voorwerpen. Door het object steeds van een andere kant te bekijken, dan weer van dichtbij en dan weer van veraf, leert hij dat het nog steeds om hetzelfde voorwerp gaat ook al ziet het er anders uit.

De eerste speelmaterialen

Ik heb een selectie gemaakt van mijn 8 favoriete eerste speelmaterialen voor baby's van ongeveer 3 maanden tot 6 maanden oud. Maar ook als baby's ouder zijn zullen ze nog met deze materialen blijven spelen.

1. Een katoenen doek van ongeveer 35 x 35cm.

De doek moet wat stevigheid hebben, zoals een boerenzakdoek of een servet. Pak de doek in het midden vast met één hand en vorm een rondje tussen duim en wijsvinger met de ander hand. Trek daar de doek doorheen, zodat die in een punt blijft staan.
Een doek is heel geschikt als eerste speelobject. Eerst zal het handje van je baby per ongeluk de doek meepikken terwijl hij zwaait met zijn arm. Daarna gaat hij de doek steeds bewuster vastpakken. De doek is zacht en vervormbaar. Als het valt zal het je baby niet bezeren.

2. O-ball of Pikler bal

Het verschil tussen een O-ball en een Pikler bal is het materiaal waarvan ze gemaakt zijn. Een o-ball is gemaakt van plastic en de Pikler bal wordt traditioneel gemaakt van pitriet. De functie van beide ballen komen erg overeen. Het zijn hele lichte ballen en daarom makkelijk op te pakken wanneer je baby nog niet krachtig is. Er zitten grote gaten in waardoor het makkelijk wordt om de bal te grijpen in een schepbeweging, zoals baby's in het begin ook de zakdoek oppakken. Als de bal uit de handen valt zou die kunnen wegrollen en dat is misschien frustrerend omdat je baby er nog niet achteraan kan. In dat geval kan je iets door de gaten heen steken, zoals een doek, zodat de bal niet zo makkelijk weg rolt.

3. Knuffelpopje

Deze eenvoudige popjes hebben hun oorsprong in de antroposofische visie op speelgoed. De popjes hebben een neutrale expressie en zijn gemaakt van natuurlijk materialen. Het hoofd is gevuld en soms de handen, maar het lijfje is zacht en bestaat uit een dubbele laag stof. Deze popjes zijn net als de doek, makkelijk op te pakken en daarom erg geschikt voor baby's die nog oefenen met oppakken. Sommige zijn erg lekker zacht en hebben de potentie om de favoriet te worden tijdens het slapen.

4. Pikler giraf of diertje van stof

Een Pikler giraf is een simpele knuffel die is bedacht in het Pikler instituut. Het staat rechtop en heeft kleine details die de fijne motoriek prikkelen en de pincet greep stimuleren.
Een ander voorbeeld van een knuffel die interessant is voor baby's is een (zelf)gehaakte octopus. Net als de giraf is de octopus iets hoger van de grond en daarom makkelijker te zien en op te pakken voor de nog jonge baby. De spiraalvormige tentakels doen denken aan de navelstreng. Deze octopussen zijn om die reden effectief gebleken voor baby's die in een couveuse liggen.

5. Siliconen muffin cups

Siliconen muffin cups zijn echt een heel fijn eerste speeltje. Ze zijn iets hoger en daarom makkelijk te zien, makkelijk op te pakken, ze zijn licht in gewicht en kunnen je baby niet bezeren als hij het laat vallen. Ze kunnen mee in bad. Daarnaast komen ze ook nog eens in allerlei aantrekkelijke kleuren. Ook voor het spel van peuters die bezig gaan met sorteren en ordenen is dit een heel leuk speeltje.

6. Houten ring

Na een aantal weken zal je merken dat je kindje zijn hoofd goed naar beide zijkanten kan draaien. Dat is het moment waarop je plattere voorwerpen kan gaan neerleggen, zoals een (bijt)ring. Deze zijn wat moeilijker op te pakken.

7. Rammelaar

Je kan rammelaars neerleggen wanneer je baby geen grijpreflex meer heeft. Hij moet de rammelaar los kunnen laten zodat hij zichzelf niet frustreert met een constant geluid en in een verhoogde staat van opwinding raakt. Een ander punt om op te letten bij rammelaars is dat het deel dat geluid maakt zichtbaar is. Het geluid moet zowel te horen als te zien zijn. Oorzaak en gevolg van de handelingen van je baby worden hem niet duidelijk bij onzichtbaar verwerkte belletjes of knisperpapier in speeltjes.

Eén van de rammelaars die ik erg prettig vind is de skwish vanwege het zachte geluid en dat hij makkelijk zichtbaar is vanaf de grond omdat hij hoog is en daarom ook makkelijk is om op te pakken.

8. Klein roestvrij stalen kommetje

Een roestvrij stalen kommetje vormt een grotere uitdaging om op te pakken omdat het glad is en niet mee beweegt, zoals een doek of muffincup. Maar het is erg interessant vanwege de reflectie en de andere klank die het maakt als het valt of ergens tegenaan wordt getikt.

Hoe kan je de materialen aanbieden?

Voordat je de eerste speeltjes aanbiedt is het belangrijk dat je kindje eerst zijn handen ontdekt en daar regelmatig naar kijkt. Het handenspel is een belangrijke voorbereiding op het spelen met objecten en voor het aanleggen van de paden tussen de synapsen. Hij zal ongeveer 2 of 3 maanden oud zijn, wanneer je het handenspel veel waarneemt.

Drie speeltjes in het begin

Kies als eerste voorwerpen uit die je baby zonder moeite in één hand kan vasthouden en die wat hoger zijn zodat hij ze makkelijk ziet liggen naast hem. Als eerste speeltje kan je een doek in een punt naast hem leggen. Als de baby nog op zijn rug ligt, kan hij alleen speelgoed pakken dat binnen bereik ligt. Het moet zo dichtbij liggen dat hij erbij kan maar ook weer niet zo dichtbij dat zijn bewegende armen er tegen aan stoten terwijl hij het niet wil pakken.

Eerst kan je alleen de doek neerzetten en na een poosje, wanneer je merkt dat hij er aan toe is, kan je twee andere speeltjes erbij leggen. Eén aan elke zijde en eentje een beetje hoger, schuin boven het hoofd. Je baby wordt steeds beweeglijker en kan zijn hoofdje draaien en achter in zijn nek leggen. Zijn armen kunnen rijken naar de speeltjes om hem heen. Speelgoed dat per ongeluk weg geschoven wordt, leg je af en toe weer terug in het bereik. Je baby kan zelf de materialen pakken waar hij mee wilt spelen. Zo kan hij zijn eigen initiatief en interesse volgen.

Uitbreiden naar vijf speeltjes

Wanneer je merkt dat je baby meer beweeglijk wordt en zijn fijne motoriek complexer wordt kan je de drie speeltjes uitbreiden naar vijf. Naast de doek, het popje, de muffincup en de Pikler bal, kan je gaan variëren met moeilijker op te pakken voorwerpen zoals een houten ring, een zwaardere rammelaar, de Pikler giraf of een roestvrij stalen bakje. Sommige voorwerpen zijn moeilijker omdat ze plat zijn, andere zijn glad en weer andere zijn zwaarder.

Wanneer je baby mobieler wordt kan het zijn dat de speeltjes in de weg liggen. En zeker als je baby begint te tijgeren is het niet meer nodig de speeltjes rondom hem te leggen. Dan kan je het aan de rand van de speelruimte zetten, in een mandje aanbieden of op een kistje plaatsen. Lees meer over geschikte speelmaterialen en het aanbieden ervan voor oudere baby's in deze post.

Welke speelmaterialen zijn minder geschikt?

• mobiel
• babygym

Baby's willen de voorwerpen om hen heen aanraken, manipuleren, naar de mond brengen en betasten. Er is geen behoefte bij de baby om alleen maar te kijken naar voorwerpen, zoals naar een mobiel. Het is zelfs zo dat jonge baby's moeilijk weg kunnen kijken van bewegende voorwerpen. Het feit dat je kindje naar een mobiel kijkt hoeft dus niet te betekenen dat ze het als prettig ervaren. Het kijken naar een mobiel wekt spanning op, die zou worden opgelost wanneer je baby actief met het voorwerp bezig kan zijn en de eigenschappen kan onderzoeken.

Een babygym is om dezelfde reden minder geschikt. De voorwerpen die er aan hangen kunnen niet goed onderzocht worden omdat ze vast zitten. Ze hangen ook vlak boven het gezichtsveld van je baby die moeilijker weg kan kijken dan wanneer het voorwerp naast haar is neergelegd. Ook zorgt speelgoed dat in het blikveld hangt ervoor dat je kindje wordt afgeleid en niet meer of veel minder met haar hand bezig is. Zo wordt een belangrijke fase overgeslagen.

In dit artikel lees je over mijn favoriete open eind speelmaterialen voor oudere baby's en hoe je ze kan neerleggen in de speelruimte.

Verder lezen:

• De karakteristieke manier waarop een kind in het eerste levensjaar speelt en het geschikte speelgoed daarvoor. - Eva Kallo in De oorsprong van vrij spelen volgens Emmi Pikler
• Independent Play: Five Hints to Get the Ball Rolling - Janet Lansbury

De eerste keer ben ik er ook in getrapt. Ik was zwanger en kocht allerlei spullen die ik dacht dat ik nodig zou hebben voor de baby. Daar hoorde natuurlijk ook een commode bij. In een tweedehands winkel zag ik een leuk vintage keukenkastje staan met de juiste hoogte. Die paste net in de Suzuki Alto. En zo vertrok ik ermee naar huis. Ik legde er een verschoonkussen op, met oplopende randen en hing er een plank boven. Het zag er heel leuk uit en praktisch was het ook. De eerste zes maanden.

Daarna was het eigenlijk heel gevaarlijk, want mijn baby wilde bewegen, omdraaien en graaien naar alles waar zijn interesse op dat moment ook maar naar uit ging. Heel leuk natuurlijk zo'n geïnteresseerde en beweeglijke baby. Maar daarmee werden de verschoonmomenten wel heel lastig. Al snel belande het verschoonkussen op de grond of op een matras dat op de grond lag. Het was veel minder fotogeniek, maar gelukkig wel veilig. En deze situatie duurde het grootste deel dat mijn zoon luiers droeg. Nog zo'n 2,5 jaar lang.

Ik denk dat heel veel nieuwe ouders dit overkomt. Als er aan de inrichting van de babykamer wordt gedacht, denken maar weinig mensen verder vooruit dan de eerste babyfase. Die wiebelende, wegwurmende, tegenstribbelende minimensjes op de commode, komen niet in onze fantasieën voor. En daarbij komt ook nog eens dat we vooral afbeeldingen te zien krijgen van babykamers ingericht met de meest prachtige en trendy baby must-haves, maar waarbij niet gedacht is aan dat die baby heel snel veranderd en groot wordt.

Toen ik zwanger was van baby no.2, kreeg ik de kans te leren van mijn eerdere ervaring. Dat vintage kastje bleef mooi op zolder staan. Dit keer zou ik nadenken over de babyfase, de peuterfase, ja zelfs de kleuterfase. Ik bedacht een drie in één meubel die meegroeit met de ontwikkeling van mijn kind en waar hij naar hartenlust op kan bewegen zonder dat zijn veiligheid in gevaar is. Deze commode is zelfs ondersteunend voor zijn bewegingsontwikkeling, want aan de spijlen kan hij zich gaan optrekken.

Het ontwerp van de commode is een samenwerking tussen mij en meubelontwerpster Sandra Nielen. We ontwikkelen (speel)meubels die lang te gebruiken zijn en de verschillende ontwikkelingsfasen van kinderen tussen 0 t/m 6 jaar ondersteunt.

De commode bestaat uit drie delen; een ruim verschoongedeelte met een hekje, een kledingkast en daar achter een kast op wielen met twee legplanken. De onderdelen zijn los van elkaar te koppelen. Het verschoongedeelte kan op de grond staan en omgekeerd worden. Met een doek er over is het een hutje en met een stoel erbij wordt het een kindertafel. De kasten kunnen naast elkaar komen te staan en gebruikt worden als kledingkast en als kast voor boeken en speelgoed.

Binnen dit ontwerp zijn de Pikler commode en de Montessori kledingkast samengebracht. Wat bieden deze ontwerpen ter ondersteuning van het kind en het ouderschap?

De Pikler commode

De Pikler commode is ruim, minimaal 65cm diep x 85cm breed. Er ligt een stevige mat bekleed met een waterafstotende oliedoek. En er zit een hek aan drie zijdes die minimaal 40cm hoog is. Hiermee wordt er in twee heel belangrijke aspecten van de pedagogische visie voorzien; namelijk vrije bewegingsontwikkeling voor de baby en doordat het veilig is kan de tijd worden genomen voor een uitgebreide verzorging. Emmi Pikler is juist deze contactmomenten die er gedurende de dag moeten zijn, gaan verlengen. Dit moment wordt gebruikt om werkelijk contact te maken, te communiceren met elkaar, zowel verbaal als non-verbaal. De verschoning is een feestje voor het kind en de verzorger. Het is een moment van samenzijn waar beiden naar uitkijken.

De Montessori kledingkast

De Montessori kledingkast is een lage, open kast met een deel voor hangende kleding en een deel met planken voor gevouwen kleding. Kinderen vanaf de peuterleeftijd kunnen door dit simpele ontwerp leren om zichzelf aan te kleden en hun kleding te organiseren; ophangen en vouwen. De kast heeft een eenvoudige indeling en alles is op kindhoogte. Hiermee krijgen kinderen de gelegenheid en het vertrouwen om het zelf te doen en daarmee hun zelfstandigheid te ontwikkelen.

De opzet

Als je gaat verschonen is het belangrijk om een voorbereide omgeving te hebben. Liever loop je niet weg wanneer je baby op de commode ligt. Maar ook zorgt een voorbereide omgeving er voor dat je je kan concentreren op je kind en je werkelijk contact kan maken, want je hoeft de verzorging niet te onderbreken om nog even dit of dat te pakken.

Onder handbereik staat:

• voldoende luiers
• een flesje met koud water
• een thermosflesje met heet water
• een leeg schaaltje om warm water in te mengen
• een bakje met wattenschijfjes. Ik maak graag schoon met watten. Ze zijn in handwarm water gedoopt en weer uitgeknepen vlak voor gebruik.
• natte doekjes
• schone hydrofiel doeken. Ze zitten in een mandje in de kledingkast. Ik gebruik ze zodat er een schone ondergrond is en ook om de huid te drogen nadat het gewassen is met natte doekjes of watten.
• billenzalf
• massageolie
• nagelschaartje
• haarborstel
• thermometer en alcohol
• leeslampje met clip voor de verschoning in het donker
• kleding in de maat die nu gedragen wordt
• sokken en slofjes
• handdoeken voor het badderen (in een mand)
• washandjes
• spuugdoekjes
• beddengoed
• prullenmand staat naast de commode
• wasmand, eveneens naast de commode
  

In de verrijdbare kast ligt:

• voorraad luiers
• voorraad natte doekjes
• zwemluiers
• extra dekens
• kleding in grotere maten
• kruiken

Aan mijn oudste zoon merkte ik dat hij graag was waar wij waren. Ons appartement waar we woonden was ook niet zo groot, dus ontstond zijn speelplek op natuurlijke wijze in de woonkamer. Nu hij bijna zes jaar is, speelt hij nog steeds het liefst bij ons in de buurt. Een ruime hoek in de woonkamer is ingericht met speelmaterialen voor hem, die hij van een plank in open kasten of uit manden pakt. In zijn slaapkamer staat een bed, een kledingkast en een kast met heel veel boeken. Er zijn ook een aantal knuffels, maar er is niet veel speelgoed te vinden. Ik verwacht wel dat dit gaat veranderen en dat hij daar meer tijd gaat doorbrengen, ook om te spelen. Maar feit is, dat jonge kinderen graag verblijven en spelen dicht bij jou in de buurt.

Drie maanden geleden werd ons gezin iets groter met de komst van nog een zoon. Er is ruim 5,5 jaar leeftijdsverschil tussen de broers. Ook zijn speelruimte wil ik in de woonkamer inrichten, maar het moet een veilige plek zijn voor een baby die toch ruimte biedt aan de snelle ontwikkelingen van het eerste levensjaar, een jaar waarin hij gaat leren rollen, tijgeren, kruipen, zitten, optrekken en staan. En dan heb ik alleen nog maar de grove motoriek genoemd. De inrichting van een speelruimte voor het eerste levensjaar vraagt om een plan. De tijd komt heel snel dat ze niet meer op één plek blijven liggen en met ontembare energie en ontdekkingsdrang de omgeving gaan verkennen.

Mijn woonkamer moet dus ruimte bieden aan twee spelende kinderen die in een andere ontwikkelingsfase zijn. Hoe kan je dat aanpakken zodat je tegemoet kan komen aan de verschillende spelbehoeften van de kinderen en ook aan je eigen behoeften? Voor mij is dat rust en tijd voor mezelf.

Yes-space

Ik heb daarom een YES-space gemaakt voor de baby. Wat is een YES-space?  Een YES-space is een ruimte waar een baby veilig kan spelen en die is ingericht met leeftijdsgeschikt speelmateriaal. De ruimte moet zo veilig zijn dat als je met je 'mommy brain' het huis zonder sleutels zou verlaten, en je uren later pas weer naar binnen kan komen, je een ongedeerde baby aantreft, zij het huilend en hongerig. De naam is bedacht door Janet Lansbury, zij schrijft voor en begeleid ouders/ verzorgers van jonge kinderen in hun ouderschap. Haar aanpak is gebaseerd op de pedagogische visie van Magda Gerber en Emmi Pikler.

Je kan van een kleine kamer een YES-space maken, maar omdat baby's graag zijn waar jij bent, is het denk ik prettiger om een deel van de kamer te gebruiken waar je het meeste bent en daar een afgesloten deel in te creëren d.m.v. een hekje. Het klinkt paradoxaal om te zeggen dat ik mijn baby vrijheid geef in zijn spel- en bewegingsontwikkeling door hem een beperkte, afgesloten ruimte aan te bieden. Dat hekje om zijn speelplek heen, roept toch snel de associatie met gevangenschap op. Maar ik zie vooral de voordelen die het je oplevert als je een aanzienlijk aantal vierkante meters 'af staat' aan de baby.

Wat levert een Yes-space op?

• het geeft RUST, omdat het een veilige plek is en je je geen zorgen hoeft te maken over stopcontacten, snoeren, meubels die omgetrokken kunnen worden en kleine onderdelen die in babymondjes kunnen komen.
• als er ook oudere kinderen in dezelfde kamer spelen, kunnen beide kinderen met hun eigen speelmateriaal spelen. Hierdoor kan de frustratie onderling voorkomen worden. Oudere kinderen spelen graag met kleine onderdelen of maken een ingewikkeld bouwwerk waar veel tijd en concentratie in zit. De baby die onderzoek doet naar zwaartekracht en oorzaak & gevolg vormt een bedreiging voor het bouwwerk en andersom zijn de kleine onderdelen een bedreiging voor de baby als het in zijn mond terecht komt.
• als beide kinderen naast elkaar kunnen leven en spelen zonder dat ze elkaar frustreren in hun spel, ontstaat er ruimte om elkaar te observeren, te leren van het spel van de ander en contact te zoeken.
• de begrenzing voelt veilig aan voor de baby; het is een kleinere en overzichtelijke ruimte die niet steeds veranderd. Een woonkamer daarentegen is meer aan verandering onderhevig doordat het door meer mensen wordt gebruikt.
• een eigen speelruimte geeft regelmaat en voorspelbaarheid aan het leven van de baby. Dit is de vaste plek waar hij speelt en waar hij ongestoord en autonoom zijn 'babywerk' kan doen.

Ik heb met een grondbox een YES-space gemaakt in de woonkamer. Op de bodem heb ik 1 cm dikke ondervloerplaten gelegd en daar overheen EVA-foam puzzeltegels. Dat had ook een kortharig vloerkleed kunnen zijn of een stevige mat. Wat belangrijk is, is dat de vloer niet zo zacht is zodat je erin weg zinkt. Voor de ontwikkeling van de grove motoriek is een stevige ondergrond het meest geschikt zodat de baby een oppervlakte heeft om zich tegen te kunnen afzetten. Ik koos ook voor een effen ondergrond en niet voor allerlei kleuren of een patroon. Als de ondergrond rustig is, dan is het makkelijker om de speeltjes te onderscheiden van de omgeving en ze te grijpen.

De grondbox zelf bestaat uit een hekje van spijlen. Er zit een deur in met een kinderslot. Ik kocht er één van het merk Felibaby. Het is van beukenhout gemaakt; een stevige houtsoort die minder snel splintert. Er bestaan ook hele mooie hekjes van Kids-F van hoge kwaliteit die o.a. door kinderdagverblijven worden gebruikt. Ik vind de grondbox van Felibaby goed voor de thuissituatie. De spijlen hebben een hele belangrijke functie wanneer kinderen zich leren op te trekken. Daar zijn ze ideaal voor. Op elke willekeurige hoogte kunnen kleine handjes zich vastgrijpen om zichzelf te kunnen gaan optrekken.

Toen mijn baby nog een pasgeborene was had ik van een ledikant bedje een speelplek gemaakt. Ik had het bedje in de woonkamer gezet en legde hem daarin nadat hij wakker was geworden en gevoed was. Ik was niet bezig om hem te vermaken terwijl hij daar lag. Hij had de tijd en ruimte om aan zijn leefomgeving en onze gewoontes te wennen. In het begin had hij een grote interesse voor de spijlen van het bedje. Met veel aandacht kon hij kijken naar de regelmaat en de contrasten van de spijlen. Na een paar weken begon hij meer diepte te zien en hij zag een gitaar aan de muur hangen vlakbij zijn bedje. Het scheen hem veel plezier te geven naar de gitaar te kijken. Ik zag hem vaak kirren en met zijn benen trappelen als hij daar naar keek. Ook begon hij steeds meer controle te krijgen over zijn hand die hij probeerde vast te houden in zijn gezichtsveld. Toen ik merkte dat hij beweeglijker werd en zich verplaatste door zich af te zetten met zijn voeten tegen het matras, heb ik de grondbox geïnstalleerd. Hier heeft hij meer bewegingsvrijheid en went aan zijn vaste speelplek voor de komende maanden.

Voor een basisschool ontwierp ik een kastenwand met drie geïntegreerde werkplekken. Als je de deuren opent is er een studienis voor één of twee studenten om zich te verdiepen in een specifiek onderwerp. Ik noemde dit de kennisnissen.

Om dit te maken, heb ik de Ivar stellingkasten van Ikea gebruikt aangepast om er een bureau in te maken. Tijdens het in elkaar zetten heb ik geen foto's gemaakt. Mocht je de kastenwand ook willen maken dan hoop ik dat onderstaande beschrijving en de algemene foto's je helpen om het in elkaar te zetten.

Benodigdheden

• 9 x Ivar zijpaneel 30 x 179cm
• 3 x Ivar kast 80 x 30 x 83cm
• 6 x Ivar plank 83 x 30cm
• 12 x Ivar plank 42 x 30cm
• 12 x L haak
• korte schroeven
• langere schroeven en pluggen voor verankering aan de muur
• 3 x linoleum of 3mm plaatmateriaal van 80 x 58cm
• dubbelzijdig tapijttape

Gereedschap

• Boormachine, houtboor en steenboor
• Schroefboormachine en bitjes
• Decoupeerzaag
• Winkelhaak
• Rolmaat
• Priem
• Potlood
• Plastic tape
• Stukje schuurpapier
• evt. snijmes voor linoleum

Instructies

Zet de 3 Ivar kasten in elkaar volgens de IKEA instructies, zonder de deuren. Plaats de kasten op de gewenste werkhoogte in de 6 zijpanelen.  

Meet vanaf de grond, langs de het zijpaneel, tot aan de bovenkant van de onderste plank van de kast. Dezelfde afmeting zet je over op de 3 overige zijpanelen. Let op de hoogte van de gaten! Tussen twee afgezaagde zijpanelen komt straks een plank te liggen en je wilt dat die precies dezelfde hoogte heeft als de onderste plank van de kast. Zaag de zijpanelen af. Schuur de splinters weg. Je hebt nu 6 verkorte delen.

Maak de verkorte zijpanelen vast aan de lange zijpanelen met de L haken en de kleine schroeven.

Verbindt de zijpanelen met elkaar d.m.v. de kleine Ivar planken. Veranker de kast aan de muur.

Meet de afstand van de bovenkant van het kastdeel tot aan het werkblad. Neem deze afstand over, minus nog een extra 4mm op de deuren. Let op dat je vanaf de bovenkant van de kastdeuren meet. Zaag de kastdeuren af.
TIP: Als je plastic tape op de zaaglijn plakt versplinterd het hout minder en krijg je een nettere zaagsnede. Schuur de splinters weg.

Plaats de deuren in de kast. Als het goed is, is er een ruimte van ongeveer 4 mm tussen de onderkant van de kastdeur en het werkblad. Er zit ook een ruimte tussen de kast en het bureaudeel dat je er voor hebt gemaakt. Deze spleet wordt weggewerkt onder een stuk linoleum of je kan ook 3mm plaatmateriaal gebruiken van de bouwmarkt. Ik koos voor linoleum.

Meet 3 stukken van 58 x 80cm af op het linoleum of het plaatmateriaal. Het deel dat in de kast valt is iets minder breed. Meet dit op en snij of zaag deze stroken van het materiaal af. Gebruik het tapijttape om het linoleum of plaatmateriaal netjes in de kast te plakken.

De kast is klaar! Nu kan je de kasten gaan indelen met interessant leermateriaal.

De kennisnissen is een kastenwand met drie geïntegreerde werkplekken. De wand staat in de studiekamer en is toegankelijk voor leerlingen van de midden- en bovenbouw.  Ik heb leermaterialen en boeken uitgezocht rondom drie thema's; wereldoriëntatie, natuurkunde en biologie & paleontologie. Kinderen (en leergierige volwassene) kunnen hier zelf materialen ontdekken en zich spelenderwijs verdiepen in een onderwerp. Door de deurtjes te openen ontstaat er een nis waardoor het makkelijker wordt om focus te vinden of helemaal op te gaan in het onderwerp. Vanwege deze functie van de kastenwand bedacht ik de term 'kennisnissen'.

Ik heb de onderwerpen bepaald op basis van de beschikbaarheid van fysieke materialen die de ideeën kunnen verlevendigen. Ik denk dat de materialen nieuwsgierigheid kunnen opwekken en een aanzet bieden om een thema verder uit te zoeken. De kastenwand geeft de mogelijkheid om af te wisselen met andere onderwerpen.

Welke materialen en boeken worden er nu geboden?

Ik heb een aantal dingen nieuw gekocht voor de kasten, zoals de Gravitrax knikkerbaan en de WeDo Lego set. Maar een deel kon ik vinden in de kringloop; o.a. veel boeken, de puzzels, de stenen en de houten presentatie bakken.

Wereldoriëntatie

• Twee wereldbollen
• Puzzels van de wereld, Europa en de Benelux
• Spel Geoprimo van Selecta

Boeken wereldoriëntatie

• Vlaggen uit de serie Ooggetuigen
• Diverse klassieke atlassen
• Atlas; een fantastische ontdekkingsreis van de wereld - Daniel en Aleksandra Mizielinska
• Migratie - Mike Unwin en Jenny Desmond
• Zeeën en Oceanen - Philip Sauvain
• Hoe wordt je groen - Jacquie Wines
• Ecosystemen - Pam Robson
• De ontdekking van de sterren - Govert Schilling
• De planeten - P. Whitehouse
• Sterren, planeten en ruimtevaartuigen - Sue Backlake en Brian Delf
• De Sterren uit de serie 'Hoe en waarom'
• Astronomie - Margeret Penston & Ian Morison
• Het Ruimteboek - Chris Wormell en Raman Prinja

Met de kinderen samen wil ik gaan werken aan continenten dozen, een idee dat voortkomt uit het Montessori onderwijs.

Natuurkunde

• Magneten set
• Gewichten
• Gravitrax, knikkerbaan die werkt met zwaartekracht en magnetisme
• WeDo 2.0 Lego, een educatieve programmeerset
• Doos met materiaal voor het doen van proefjes uit Het Proefjesboek.

Boeken natuurkunde

• Het Proefjesboek - Arno Verweij
• Techniek ontdekken - Neil Ardley
• Mijn experimenteerboek
• Alles over vliegen - Peter Mellet
• Verassende proeven met Energie, Water, Beweging, Elektriciteit, Zwaartekracht,  Warm & koud
• Stap voor Stap: Sterke Staaltjes - Angela Wilkes

Biologie & Paleontologie

• Allerlei soorten edelstenen
• Verschillende schelpen en een zeester
• Fossielen: versteend hout, ammoniet, orthoceras
• Microscoop
• Bloemenpers
• Spel: match a track
• Röntgenfoto's van het menselijk lichaam

Boeken biologie & paleontologie

• Mijn lichaam, een fascinerende doorkijk door het menselijk lichaam
• Het wonder van jou - Jan Paul Schutten
• Het skelet - Steve Parker
• Gezocht: ziektekiemen - Anna Claybourne
• De wereld waarin we leven
• Encyclopedie van de natuur
• Natuur encyclopedie - Sesam Junior
• Plassen en rivieren - Steve Parker
• Salamanders, snoeken en andere slootbewoners - Frans Buisink
• Een zee van tijd - Ron de Bruijn
• Het dinosaurusboek - Gottmer
• Zeemonsters - Mike Everhart
• Schatten uit de natuur - Dan Green

Zelf maken?

Voor de kennisnissen heb ik de Ivar stellingkasten van Ikea gebruikt en gehackt om er een bureau in te maken. Tijdens het in elkaar zetten heb ik geen foto's gemaakt. Mocht je de kastenwand ook willen maken dan hoop ik dat onderstaande beschrijving en de algemene foto's je helpen om het in elkaar te zetten. Kijk hier voor een beschrijving.

Of het nu om een speelruimte thuis gaat, op een school of in een wachtkamer van een praktijk, elke ruimte vraagt om een plan van aanpak. Elke ruimte heeft andere gebruikers en de lokatie zelf kent zijn eigen, unieke eigenschappen. Denk aan de lichtinval, de looproutes en de behoeften van de kinderen die er spelen.

Wil je een plek inrichten waar kinderen ontdekkingsgericht kunnen spelen en onderzoeken? Ik ken de speelontwikkeling vanaf de babyleeftijd en weet welk speelgoed en materiaal passend is, maar ook hoe het aangeboden kan worden om langdurig en zelfstandig spel te bevorderen. Ik denk graag met je mee of draag de volledige zorg voor de inrichting van jouw speelruimte. Ik lever maatwerk dat is aangepast aan de eisen van de specifieke ruimte, de behoeften van de gebruikers en het beschikbare budget.

Wat je kan verwachten:

• Ik werk graag met natuurlijke materialen zoals echt hout, natuurlijke stoffen, rieten manden etc.
• Ik kies voor hoogwaardige en kwalitatief goede materialen die generaties lang mee kunnen gaan. Voor mij valt daar ook duurzaam, plastic speelgoed, zoals Lego onder. Omdat het duurzame materialen betreft kunnen deze vaak tweedehands aangeschaft worden.
• Ik hou van open eind materialen omdat deze multi-inzetbaar zijn voor vele vormen van spel en zich voegen naar de verbeelding van de speler.  
• 'Loose parts' geven vele creatieve mogelijkheden, ze zijn manipuleerbaar en voor ondenkbaar veel doelen te gebruiken
• Ik schenk veel aandacht aan de voorbereide omgeving; oftewel de manier waarop het (speel)materiaal aangeboden wordt.
• De materialen staan in handbereik van kinderen zodat ze het zelfstandig kunnen pakken en opbergen.
• Ik maak gebruik van eenvoudige lijnen en rustige kleuren voor de inrichting, zodat de aandacht uitgaat naar de speelmaterialen.

Hoe gaat het proces in z'n werk?

• Stap 1
  Ik kom langs om de ruimte te bekijken, maten te nemen, een inventarisatie te maken van reeds aanwezig speelgoed en meubels. We bespreken de wensen van de gebruikers van de speelruimte. Deze afspraak duurt een uur en is vrijblijvend.
• Stap 2
  Ik maak een lijst van speelgoed en meubels die geschikt zijn voor de speelruimte. Ik maak een tekening van de nieuwe indeling. We bespreken het voorstel en ik maak indien nodig een revisie op het eerste ontwerp.
• Stap 3
  Als er meubels op maat gemaakt moeten worden kan ik daarvoor een meubelmaker inschakelen of het kan ook zelf gemaakt worden.
• Stap 4
  Inkoop van de speelmaterialen. Dat kan ik voor je doen om je het werk uit handen te nemen of je kan zelf de materialen aanschaffen aan de hand van mijn tips en materialenlijst.
• Stap 5
  Ik kom langs om de ruimte in te richten en geef tips en advies over de voorbereide omgeving en hoe je dat zelf kan doen.

Contact

Wil je advies of ga je een speelruimte (her)inrichten en kan je daarbij mijn expertise gebruiken? Neem vrijblijvend contact op: info@intheirowntime.nl